सुुखमय पारी सब संसार, आयो रसिलो चाड तिहार ।
बन्दछ मान् सबको काम, खुसी छन् राजा रैति तमाम ।।
– कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल
मानव सभ्यताको इतिहासमा केही पर्वहरू यस्ता छन् जसले मानिसको मन, परिवारको सम्बन्ध, समाजको संरचना, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई समेत उज्यालो पार्छन् । नेपाली समाजको त्यस्तै बहुआयामिक, जीवन्त र आत्मीय पर्व हो—तिहार, अर्थात् दीपावली । यो उज्यालोको उत्सव हो, सम्बन्धको सेतु हो, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको अभिव्यक्ति हो, श्रमको सम्मान हो र मानवीय संवेदनाको सांस्कृतिक पाठशाला पनि हो ।
दसैँले विजय, शक्ति र सामूहिक आस्थाको सन्देश दिन्छ भने तिहारले प्रकाश, समृद्धि, सहअस्तित्व, आत्मीयता र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई विशेष रूपमा उजागर गर्छ । घरको आँगनमा बालिएको एउटा सानो दियोले अँध्यारो कोठा उज्यालो बनाएझैँ एउटा सद्विचारले मानिसको चेतना, एउटा सद्व्यवहारले परिवारको वातावरण र एउटा न्यायपूर्ण निर्णयले समाजको भविष्य उज्यालो बनाउन सक्छ । त्यसैले तिहारको वास्तविक अर्थ तेल र बत्तीको दीप प्रज्ज्वलनका साथै यो मानिसभित्रको अज्ञान, अहङ्ककार, ईष्र्या, द्वेष, लोभ र अन्यायको अन्धकार हटाउने जीवनदर्शन पनि हो ।
तिहारका पाँच दिन—कागतिहार, कुकुरतिहार, गाईतिहार तथा लक्ष्मीपूजा, गोवर्धनपूजा अर्थात् गोरुतिहार र भाइटीकाले क्रमशः सूचना तथा सन्देश, निष्ठा तथा सुरक्षा, प्रकृति तथा समृद्धि, कृषि तथा श्रम र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको आत्मीयताको प्रतीकात्मक महत्त्व बोकेका छन् । यी दिनहरूका धार्मिक व्याख्या, लोकविश्वास र जातीय–सामुदायिक परम्परा फरक हुन सक्छन्, तर तिनको अन्तर्यमा जीवनप्रति सम्मान, कृतज्ञता र पारस्परिक सहयोगको भावना विद्यमान छ ।
तिहारलाई गहिरिएर बुझ्नु भनेको एउटा पर्वको परिचय लिनु मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक स्मृति, कृषि सभ्यता, लोकसाहित्य, अर्थतन्त्र, मनोविज्ञान र सामूहिक जीवनपद्धतिको अध्ययन गर्नु पनि हो । यस अर्थमा तिहार हाम्रो संस्कृतिको ऐना हो, जसमा विगतको प्रतिबिम्ब, वर्तमानको यथार्थ र भविष्यको सम्भावना एकैसाथ देखिन्छन् ।
२. तिहारको पौराणिक पृष्ठभूमि र सांस्कृतिक विकास
तिहारको ऐतिहासिक विकासलाई एउटा मात्र पौराणिक कथाबाट व्याख्या गर्न सकिँदैन । यो विभिन्न धार्मिक आख्यान, स्थानीय विश्वास, कृषि जीवन, पशुपालन, पारिवारिक संस्कार र ऋतुचक्रसँग जोडिँदै विकसित भएको बहुपरम्परागत पर्व हो ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा दीपावलीलाई भगवान् राम चौध वर्षको वनवास पूरा गरी अयोध्या फर्किएको प्रसङ्गसँग जोडिन्छ । रामको आगमनमा अयोध्यावासीले दीप प्रज्वलन गरी खुसी व्यक्त गरेको कथाले अन्धकारमाथि प्रकाश, अन्यायमाथि न्याय र निराशामाथि आशाको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ । यद्यपि यो आख्यान विशेषतः दीपावलीको व्यापक धार्मिक व्याख्यासँग सम्बन्धित छ, नेपालमा मनाइने पाँचदिने तिहारको सम्पूर्ण परम्परा यसै कथाबाट मात्र उत्पन्न भएको हो भन्न मिल्दैन ।
अर्कोतर्फ, लक्ष्मीपूजालाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीसँग जोडिन्छ । यमपञ्चकसम्बन्धी लोकविश्वासमा यमराज, यमुना र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्धको प्रसङ्ग आउँछ । गोवर्धनपूजाको धार्मिक आधार भगवान् कृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएर गोकुलवासीलाई अतिवृष्टिबाट जोगाएको कथासँग सम्बन्धित छ । यस कथाले प्रकृति, पशुधन र समुदायको संरक्षणको महत्त्वलाई उजागर गर्छ । यी आख्यानहरूलाई आधुनिक दृष्टिले हेर्दा तिनमा निहित नैतिक सन्देश अझ महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । रामको विजयले सत्यनिष्ठा र उत्तरदायित्वको स्मरण गराउँछ; लक्ष्मीपूजाले समृद्धिसँगै विवेक र सदुपयोगको प्रश्न उठाउँछ; गोवर्धनको कथाले प्रकृतिको संरक्षण र सामूहिक सुरक्षाको पाठ सिकाउँछ; यम–यमुनाको आख्यानले पारिवारिक सम्बन्धको आत्मीयता र दीर्घजीवनको कामना व्यक्त गर्छ ।
यसरी तिहार धर्मकथाको उत्सव मात्र नभई कथाभित्रको मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने अवसर पनि हो । कथा सुन्नु धार्मिक अभ्यास हो भने कथाको सदाचारलाई जीवनमा लागू गर्नु नैतिक साधना हो ।
३. कागतिहार: सन्देश, सञ्चार र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
तिहारको पहिलो दिनलाई प्रचलित नेपाली चलनमा कागतिहार भनिन्छ । यस दिन कागलाई भोजन अर्पण गर्ने परम्परा छ । लोकविश्वासमा कागलाई सन्देशवाहक, पूर्वसूचना दिने पक्षी र यमराजसँग सम्बन्धित जीवका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ । कतिपय धार्मिक आख्यानमा कागलाई यमदूतसँग जोडेर हेरिन्छ । यी मान्यताहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास हुन् ।
काग सर्वाहारी पक्षी हो । यसले वातावरणमा रहेका जैविक अवशेषको उपभोग गर्ने, खाद्यशृङ्खलामा योगदान पु¥याउने र प्राकृतिक प्रणालीको एक अङ्गका रूपमा काम गर्ने गर्छ । कागलाई भोजन दिनुको परम्परालाई यही पारिस्थितिक सम्बन्धको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ ।
दार्शनिक दृष्टिले कागतिहारले मानिसलाई सन्देश सुन्ने, प्रकृतिको सङ्केत बुझ्ने र आफ्नो परिवेशप्रति संवेदनशील हुने शिक्षा दिन्छ । कागको कर्कश आवाज मन नपरे पनि उसको अस्तित्व प्रकृतिका लागि अर्थपूर्ण छ । त्यसैगरी समाजमा हाम्रो विचारसँग नमिल्ने व्यक्ति, फरक विचार राख्ने समुदाय वा कमजोर आवाज भएका मानिसहरूलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ ।
राजनीतिक अर्थमा कागतिहारले सन्देशको सत्यता र सञ्चारको उत्तरदायित्व सम्झाउँछ । आज सामाजिक सञ्जालमा हल्ला, भ्रम, अपुष्ट समाचार र घृणात्मक अभिव्यक्ति तीव्र गतिमा फैलिरहेका छन् । कागले सन्देश ल्याउँछ भन्ने लोककल्पनालाई आधुनिक सन्दर्भमा रूपान्तरण गर्दा एउटा प्रश्न उठ्छ—हामी समाजमा सत्यको सन्देश फैलाइरहेका छौँ कि भ्रमको?
शैक्षिक दृष्टिले यस दिनलाई विद्यार्थीहरूलाई पक्षीको जीवन, जैविक विविधता, खाद्यशृङ्खला र वातावरणीय सन्तुलनबारे सिकाउने अवसर बनाउन सकिन्छ । कागलाई भोजन दिँदा कुहिएको, प्लास्टिकमा बेरिएको वा हानिकारक खाद्य पदार्थ नदिई सुरक्षित भोजन उपलब्ध गराउनु उचित हुन्छ ।
सन्देशभन्दा सत्य ठूलो हुन्छ, आवाजभन्दा विवेक महत्त्वपूर्ण हुन्छ र मानवकेन्द्रित सोचभन्दा प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व व्यापक हुन्छ भन्नु नै कागतिहारको वास्तविक सन्देश हो ।
कुकुरतिहार: निष्ठा, सुरक्षा र करुणाको पाठ
तिहारको दोस्रो दिन कुकुरतिहार मनाइन्छ । कुकुरलाई टीका लगाइदिने, माला पहि¥याउने र मीठो भोजन दिने चलन छ । हिन्दू धार्मिक मान्यतामा कुकुरलाई यमराजका द्वारपाल तथा यमदूतसँग सम्बन्धित मानिन्छ । महाभारतको महाप्रस्थानिक प्रसङ्गमा युधिष्ठिरले अन्तिम यात्रामा साथ दिएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको कथा पनि निष्ठा र करुणाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । ऋग्वेदमा सरमा र उनका सन्तानसँग सम्बन्धित आख्यानहरू छन्, जसले वैदिक परम्परामा कुकुरको प्रतीकात्मक उपस्थितिलाई देखाउँछन् ।
कुकुरतिहारको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको मानिसले आफ्नो सुरक्षामा सहयोग गर्ने पशुप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो । घरको पहरेदार, गोठको रक्षक, प्रहरीको सहयोगी र उद्धार कार्यमा संलग्न कुकुरले मानिससँग गहिरो सम्बन्ध बनाएको हुन्छ । उसको निष्ठा केवल धार्मिक प्रतीक होइन, दैनिक जीवनमा देखिने व्यवहार पनि हो ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले कुकुरसँगको आत्मीयताले मानिसमा स्नेह, सहानुभूति र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ । बालबालिकाले पशुलाई माया गर्न सिक्दा अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता पनि विकास गर्न सक्छन् । तर कुकुरको पूजा गर्ने दिनमा मात्र माया देखाएर अन्य दिन ढुङ्गा हान्ने, भोकै राख्ने वा सडकमा छाड्ने हो भने त्यो धार्मिक आचरणको विरोधाभास हो ।
आज नेपालका विभिन्न स्थानमा सडकमा आश्रित कुकुरले भोक, दुर्घटना, रोग र दुव्र्यवहारको सामना गर्नुपर्छ । कुकुरतिहारको सार्थकता माला र टीकामा मात्र होइन, वर्षभरि पानी र भोजन उपलब्ध गराउने, बिरामी पशुको उपचार गर्ने, जिम्मेवार रूपमा पाल्ने तथा आवश्यक खोप र पशुचिकित्सकीय सेवाको व्यवस्था गर्ने व्यवहारमा निहित छ ।
कुकुरतिहारले मानिसलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ—हामीले आफूलाई माया गर्ने जीवलाई मात्र माया गर्छौँ कि बोल्न नसक्ने र आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न नसक्ने जीवलाई पनि सम्मान गर्छौँ? यस दिनको वास्तविक सन्देश निष्ठाको प्रशंसा मात्र होइन, निर्बलप्रतिको दायित्वको स्वीकारोक्ति पनि हो ।
गाईतिहार र लक्ष्मीपूजा: मातृत्व, समृद्धि र श्रमको सम्मान
तिहारको तेस्रो दिन गाईतिहार र लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ । बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ । नेपालको कृषि तथा पशुपालनमा आधारित परम्परागत समाजमा गाई दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँतजस्ता वस्तुसँग सम्बन्धित भएकाले आर्थिक, धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिँदै आएको छ । हिन्दू धार्मिक परम्परामा गाईलाई मातृत्व, पवित्रता, पोषण र उदारताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।
गाईले आफ्नो दूधबाट मानव जीवनलाई पोषण दिन्छे; कृषि समाजमा उसका उपोत्पादनले घरपरिवार र खेतबारीलाई सहयोग गर्छन् । त्यसैले गाईको सम्मानलाई मानिसले प्रकृतिबाट प्राप्त गरेको उपकारप्रतिको कृतज्ञताको रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । तर गाईको धार्मिक महत्त्व स्वीकार गर्नुको अर्थ अन्य पशुप्रति अमानवीय व्यवहार गर्न मिल्छ भन्ने होइन । सबै प्राणीको पीडा र जीवनप्रतिको सम्मान नै व्यापक करुणाको आधार हो ।
लक्ष्मीपूजाको धार्मिक र आर्थिक दर्शन
लक्ष्मीपूजाको साँझ घरआँगन सफा गरिन्छ, ढोकादेखि पूजास्थलसम्म रङ्गोली वा मण्डप बनाइन्छ, सयपत्री र मखमली फूलले घर सजाइन्छ र दियो बालिन्छ । कतिपय घरमा चामलको पिठो वा रङले लक्ष्मीका पाइला बनाई घरभित्र प्रवेश गराइएको प्रतीकात्मक दृश्य सिर्जना गरिन्छ । धन, अन्न, व्यापार, लेखापढी र आर्थिक साधनको पूजा गर्ने परम्परा पनि प्रचलित छ । यी अभ्यासहरूले समृद्धिको आकाङ्क्षालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूप दिन्छन् । तर लक्ष्मीको अर्थ पैसा मात्र हो त? अवश्य होइन । स्वस्थ शरीर, शान्त परिवार, इमानदार श्रम, ज्ञान, सामाजिक प्रतिष्ठा, प्रकृतिको स्वच्छता र विवेकपूर्ण जीवन पनि समृद्धिका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । करोडौँको सम्पत्ति भएर पनि निद्रा, शान्ति र आत्मीयता नभएको मानिस साँच्चिकै सम्पन्न छ भन्न सकिँदैन ।
आर्थिक दृष्टिले लक्ष्मीपूजा व्यवसायी, व्यापारी, किसान, उद्यमी र श्रमिक सबैका लागि आत्ममूल्याङ्कनको अवसर बन्न सक्छ । व्यापारीले कारोबारको हिसाब मिलाउन सक्छन्, किसानले उत्पादन र खर्चको लेखाजोखा गर्न सक्छन्, परिवारले आगामी वर्षको बजेट बनाउन सक्छ र विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययनको लक्ष्य निर्धारण गर्न सक्छन् ।
धन कमाउनु उपलब्धि हो, धनको सदुपयोग गर्नु बुद्धिमत्ता हो र धनको न्यायपूर्ण वितरणमा योगदान दिनु सामाजिक उत्तरदायित्व हो – यस दिनले सिकाउने गहिरो सन्देश हो । यदि धनले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र उत्पादन बढाउँछ भने त्यो समृद्धिको साधन हुन्छ । तर धनले भ्रष्टाचार, शोषण, असमानता र अहङ्कार बढाउँछ भने त्यो लक्ष्मीको पूजा गरे पनि समृद्धिको नैतिक अर्थबाट टाढा हुन्छ ।
मनोवैज्ञानिक र सामाजिक महत्त्व
घर सफा गर्ने, परिवारका सदस्य मिलेर सजावट गर्ने, मिठाई बनाउने र दियो बाल्ने कार्यले सामूहिक सहभागिता बढाउन सक्छ । घर उज्यालो पार्ने बाह्य क्रियाले मानिसको मनमा पनि नयाँ सुरुवातको अनुभूति जगाउन सक्छ । परिवारमा पुराना असमझदारी हटाउने, ऋण तथा खर्चबारे जिम्मेवार छलफल गर्ने र परस्पर सहयोगको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने हो भने लक्ष्मीपूजा मनोवैज्ञानिक पुनर्ताजगीको अवसर बन्न सक्छ । यद्यपि लक्ष्मीपूजामा महँगा बत्ती, सजावट र उपहारको प्रतिस्पर्धा गर्नु समृद्धिको प्रमाण होइन । माटोको एउटा दियो बाल्ने सामान्य परिवार र हजारौँ विद्युतीय बत्ती बाल्ने सम्पन्न परिवारबीचको वास्तविक भिन्नता खर्चमा हुन सक्छ, तर दुवैको घरमा प्रेम, इमानदारी र सम्मान भए तिनको सांस्कृतिक मूल्य समान रूपमा अर्थपूर्ण रहन्छ ।
गोवर्धनपूजा र गोरुतिहार: प्रकृति, कृषि र श्रमको महिमा
तिहारको चौथो दिनको धार्मिक तथा सामुदायिक स्वरूप विविध छ । धेरै नेपाली समुदायमा गोरुतिहार मनाइन्छ, कतिपय वैष्णव परम्परामा गोवर्धनपूजा गरिन्छ र नेवार समुदायमा म्हपूजा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ । यी सबै अभ्यासलाई एउटै नाम वा एउटै विधिमा सीमित गर्नुको सट्टा तिनको विशिष्टता बुझ्नु आवश्यक छ ।
गोवर्धनपूजासँग सम्बन्धित पौराणिक कथाअनुसार भगवान् कृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएर गोकुलवासी र गाईवस्तुलाई भीषण वर्षाबाट जोगाएका थिए । यस आख्यानले प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, समुदायको सुरक्षा र जीवनदायी पर्यावरणको महत्त्व सम्झाउँछ । गोरुतिहारमा हलो जोत्न, खेतबारी तयार पार्न, बाली भित्र्याउन र कृषि उत्पादन बढाउन योगदान गर्ने गोरुको सम्मान गरिन्छ ।
कृषिसभ्यताको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति
पाल्पाका ग्रामीण बस्तीमा विगतमा गोरु कृषि जीवनका अपरिहार्य सहयोगी थिए । हलो जोत्ने, खेतको माटो पल्टाउने, दाइँ गर्ने र अन्न उत्पादनको प्रक्रियामा तिनको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो । गोरुको श्रमबिना किसानको जीवन कल्पना गर्न कठिन हुने समय थियो । आज आधुनिक कृषि उपकरण र यान्त्रिकीकरण बढे तापनि गोरुतिहारले उत्पादन प्रक्रियामा योगदान गर्ने जीव तथा श्रमिकप्रति कृतज्ञताको भावना जीवित राख्दछ । कृषकले अन्न फलाउँछ, श्रमिकले संरचना बनाउँछ, शिक्षकले ज्ञान उत्पादन गर्छ, चिकित्सकले स्वास्थ्य जोगाउँछ र वैज्ञानिकले नयाँ प्रविधि विकास गर्छ । यी सबै योगदानको सम्मान गर्नु नै गोरुतिहारको श्रमदर्शनलाई आधुनिक समाजमा विस्तार गर्नु हो ।
हाम्रो समाजमा कहिलेकाहीँ शारीरिक श्रमलाई सानो र कार्यालयमा बसेर गरिने कामलाई ठूलो ठान्ने प्रवृत्ति पाइन्छ । तर खेतमा पसिना बगाउने किसानको श्रमबिना बजारमा अन्न आउँदैन; निर्माण मजदुरबिना भवन उठ्दैन; सरसफाइकर्मीबिना सहर स्वच्छ रहँदैन । श्रमको सम्मान नगर्ने समाजले उत्पादनको सम्मान गर्न सक्दैन ।
पर्यावरणीय सन्देश
गोवर्धनको कथा केवल पर्वत उठाएको चमत्कारको कथा भनेर मात्र बुझ्दा यसको पर्यावरणीय अर्थ ओझेलमा पर्न सक्छ । पर्वत, वन, पानी, घाँसेमैदान र पशुधन एकअर्कासँग सम्बन्धित प्राकृतिक प्रणालीका अङ्ग हुन् । वन विनाश, पानीका स्रोतको प्रदूषण, माटोको क्षय र अनियन्त्रित विकासले मानव जीवनलाई नै जोखिममा पार्छ । आज जलवायु परिवर्तन, अनियमित वर्षा, पहिरो र खडेरीजस्ता समस्याको सामना गरिरहेका बेला गोवर्धनपूजाको आधुनिक सन्देश अझ सान्दर्भिक देखिन्छ—प्रकृतिलाई जित्ने वस्तु होइन, बुझ्ने र संरक्षण गर्ने जीवनाधारका रूपमा हेर्नुपर्छ ।
म्हपूजाको नेवार परम्पराले भने आफ्नै शरीर, जीवन र अस्तित्वको सम्मान गर्न सिकाउँछ । अरूको सेवा गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र मानसिक सन्तुलनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन भन्ने सन्देश यसबाट लिन सकिन्छ ।
भाइटीका: नाताको पवित्रता, पारस्परिकता र समानताको दर्शन
तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन भाइटीका मनाइन्छ । यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउने, माला पहि¥याउने, मिठाई तथा परिकार खुवाउने र दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख तथा समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा वा अन्य सामग्री दिएर स्नेह व्यक्त गर्छन् । यमराज र यमुनाको आख्यानसँग जोडिएको यस पर्वलाई यमपञ्चकको समापनसँग सम्बन्धित मानिन्छ । भाइटीकाको बाह्य दृश्य रङ्गीन टीका, फूलमाला, ओखर, फलफूल, मिठाई र पारिवारिक जमघट हो । तर यसको गहिरो अर्थ नाताको नवीकरण, भावनात्मक सुरक्षाको अनुभूति र पारस्परिक उत्तरदायित्वमा निहित छ । बाल्यकालमा एउटै आँगनमा खेल्ने दाजुभाइ–दिदीबहिनी जीवनका विभिन्न चरणमा फरक ठाउँमा पुग्न सक्छन् । कसैले गाउँ छाडेर सहर जान्छ, कसैले विदेशमा रोजगारी खोज्छ, कसैले परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्छ र कसैले आर्थिक कठिनाइ भोग्छ । भाइटीकाले दूरीलाई केही समयका लागि भए पनि आत्मीयतामा रूपान्तरण गर्ने अवसर दिन्छ ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पारिवारिक सम्बन्धले मानिसलाई भावनात्मक आधार दिन सक्छ । दुःखमा साथ दिने, असफलतामा हौसला दिने र सफलतामा खुसी हुने नाता जीवनको महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हो । तर टीकाको दिन मात्र आत्मीयता देखाएर अरू दिन अपमान, उपेक्षा वा सम्पत्तिका विषयमा अन्याय गर्नु भाइटीकाको भावनासँग मेल खाँदैन ।
लैङ्गिक समानता र बदलिँदो सम्बन्ध
परम्परागत व्याख्यामा दाजुभाइलाई दिदीबहिनीको रक्षक र दिदीबहिनीलाई दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्ने व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । आधुनिक सामाजिक चेतनाले यो सम्बन्धलाई अझ व्यापक बनाउन आवश्यक ठान्छ । सुरक्षा एकतर्फी जिम्मेवारी होइन; दिदीबहिनी र दाजुभाइ दुवै एकअर्काका सहयोगी, सम्मानकर्ता र संरक्षक हुन सक्छन् । दिदीबहिनीको शिक्षा, सम्पत्ति, निर्णयाधिकार र स्वतन्त्रताको सम्मान नगर्ने दाजुभाइले भाइटीकाको वास्तविक मर्म आत्मसात् गरेका हुँदैनन् । त्यसैगरी दाजुभाइको भावना र जिम्मेवारीलाई सम्मान गर्नु पनि पारिवारिक आत्मीयताको अङ्ग हो ।
रगतको नाता जन्मले दिन्छ, तर नाताको पवित्रता व्यवहारले जोगाउँछ । भाइटीकाको सबैभन्दा सुन्दर दर्शन यही हो ।
जातीय तथा सामुदायिक परम्परामा तिहारको विविधता
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले तिहार मनाउने शैली पनि एकरूप छैन । एउटै पर्वभित्र समुदायअनुसार फरक विधि, प्रतीक, गीत, भोजन र पारिवारिक संस्कार पाइन्छन् । यही विविधता नेपाली संस्कृतिको कमजोरी होइन, जीवन्तता हो ।
– पहाडी हिन्दू समुदायमा काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा भाइटीकासम्बन्धी पूजा, घरको सरसफाइ, फूलमाला, दियो, सेलरोटी र देउसी–भैलो प्रचलित छन् ।
– नेवार समुदायमा म्हपूजा विशेष महत्त्वको पर्व हो, जसमा आफ्नै शरीर र अस्तित्वको पूजा गरिन्छ । नेपाल संवत्सँग यसको सम्बन्ध पनि उल्लेखनीय छ ।
– वैष्णव परम्परामा गोवर्धनपूजाले भगवान् कृष्णको आख्यान, गाईवस्तु र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ ।
– तराईका कतिपय क्षेत्रमा दीपावलीका धार्मिक विधि, लक्ष्मीपूजा, दीपदान र भाइदूजसँग सम्बन्धित अभ्यास स्थानीय परम्पराअनुसार फरक स्वरूपमा देखिन्छन् ।
– नेपाली डायस्पोरामा विदेशमा बस्ने नेपालीहरूले सामुदायिक भवन, मन्दिर वा घरमा भेला भएर टीका, माला, देउसी–भैलो र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत आफ्नो पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउने प्रयास गर्छन् ।
यी उदाहरणलाई सबै जाति वा क्षेत्रका सम्पूर्ण अभ्यासको पूर्ण सूचीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । एउटै समुदायभित्र पनि परिवार, धार्मिक आस्था, स्थानीय इतिहास र बसाइँसराइअनुसार भिन्नता हुन सक्छ । तिहारको सांस्कृतिक शक्ति यसको एकरूपतामा होइन, साझा मानवीय मूल्यलाई फरक–फरक ढङ्गले व्यक्त गर्न सक्ने क्षमतामा छ । विविधता स्वीकार्नु भनेको आफ्नै परम्परा त्याग्नु होइन; अरूको परम्परालाई पनि सम्मान गर्न सिक्नु हो ।
देउसी–भैलो: लोकसाहित्य, सामूहिकता र सांस्कृतिक लोकतन्त्र
तिहारको आत्मीयता र रौनकलाई जीवन्त बनाउने प्रमुख लोकपरम्परा हो—देउसी–भैलो । साँझ परेपछि गाउँबस्ती, टोल र घरआँगनमा जम्मा भएर गीत गाउने, नाच्ने, मादल बजाउने, शुभकामना दिने र घरधनीबाट दक्षिणा, फलफूल वा परिकार ग्रहण गर्ने चलन यससँग जोडिएको छ ।
देउसी–भैलोको उत्पत्तिसम्बन्धी विभिन्न लोककथन प्रचलित छन् । कतिपय जनश्रुतिले देउसीलाई राजा बलि र वामन अवतारको कथासँग जोड्छन् भने भैलोको सम्बन्ध कतिपय स्थानीय परम्परामा स्त्रीसमूहको सामूहिक गायनसँग जोडिन्छ । यी व्याख्यालाई एउटै ऐतिहासिक उत्पत्तिको निर्विवाद प्रमाण मान्न सकिँदैन । बरु देउसी–भैलोलाई पुस्तौँदेखि विकसित हुँदै आएको नेपाली लोकसांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
देउसी–भैलोको सामाजिक र मनोवैज्ञानिक अर्थ
देउसी–भैलो खेल्ने समूह घरघर पुग्छ । घरधनीले स्वागत गर्छन्, सहभागीले गीत सुनाउँछन् र दुवै पक्षबीच आत्मीय संवाद हुन्छ । यसले छिमेकीबीचको परिचय, सामाजिक सम्बन्ध र सामुदायिक सहभागिता बढाउन सक्छ । पहिले गाउँमा मानिसहरू एकअर्काको सुखदुःखमा सहभागी हुन्थे । तिहारको देउसी–भैलो त्यसको एउटा जीवन्त उदाहरण थियो । गरिब र धनीका घरमा जाने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने र घरधनीको प्रशंसा गर्ने क्रममा सामाजिक सम्बन्धको नवीकरण हुन्थ्यो । देउसी–भैलो लोकसाहित्यको मौखिक विश्वविद्यालय पनि हो । यसमा स्थानीय भाषा, उखानटुक्का, हास्यव्यङ्ग्य, आशीर्वाद, जीवनदर्शन, ऐतिहासिक स्मृति र तत्कालीन सामाजिक परिस्थितिको अभिव्यक्ति पाइन्छ । औपचारिक विद्यालयमा नपढाइने कतिपय स्थानीय शब्द, लय र कथन यस्तै परम्परामार्फत पुस्तान्तरण हुन्छन् ।
नेपाली देउसी भैलो गीतहरुका नमूना
१. भैलो गीतको नमूना (लक्ष्मीपूजाको दिन गाइने)
भैलो सामान्यतया केटीहरूले गाउने गर्छन् । यसको थेगो र भट्याउने शैली यसप्रकार हुन्छः
थेगोः भैलेनी आइन् आँगन, बली राजाको हुकुमले !
भट्याउनेः हरीयो गोबरले लिपेको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः लक्ष्मी पूजा गरेको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः हे औँसीको बारो, गाईको तिहारो,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः हामी त्यसै आएनौँ, दुःख दुःख आएनौँ,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः बली राजाले पठाएको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः ताना सुनको माला, छाना मोति माला,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
२. देउसी गीतको नमूना (गोवर्धन पूजाको दिन गाइने)
देउसी सामान्यतया केटाहरूले भट्याएर गाउने गर्छन् । यसको प्रस्तुत गर्ने शैली यसप्रकार हुन्छः
थेगोः देउसिरे !
भट्याउनेः हे भन भन भाइ हो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे राम्रो सँग भन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे स्वर मिलाई भन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हामी त्यसै आएनौँ,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दुःख दुःख आएनौँ,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे बली राजाको हुकुमले,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे यो घर हेर्दा सिंहदरबार जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे छाना हेर्दा सुनको जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दैलो हेर्दा रुपौँ को जस्तो,
सबैः देउसिरे !
३. आशिष दिँदा गाइने भाग (देउसी÷भैलो दुवैमा)
घरबेटीले दक्षिणा (सेलरोटी, चामल, पैसा) दिइसकेपछि आशिष दिने चलन हुन्छः
थेगोः देउसिरे ! (वा भैलेनी आइन् आँगन !)
भट्याउनेः हे यो घरका घरबेटी राजालाई,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दिर्घायू आरोग्यको कामना,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे कमाउने हात कहिल्यै नथापुन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे अन्नले भरियोस् अन्न भण्डार,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे धनले भरियोस् धन भण्डार,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दुबो जस्तै मौलाइ रहुन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे अर्को साल आउँदा यो भन्दा राम्रो होस्,
सबैः देउसिरे !
४. बिदा माग्दा गाइने लोक लय
दक्षिणा पाइसकेपछि टोली अर्को घरतिर लाग्दा गाउने गीतः
“चामलको पिठो सेलरोटी चिल्लो, जे दिइन् आमैले सबै थोक राम्रो...“
“केराको थुम्बा झिलिमिली झिल्ला, बिदा पाउँ घरबेटी बाटो भयो ढिला...“
१. भैलो गीतको नमूना (लक्ष्मीपूजाको दिन गाइने)
भैलो सामान्यतया केटीहरूले गाउने गर्छन् । यसको थेगो र भट्याउने शैली यसप्रकार हुन्छः
थेगोः भैलेनी आइन् आँगन, बली राजाको हुकुमले !
भट्याउनेः हरीयो गोबरले लिपेको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः लक्ष्मी पूजा गरेको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः हे औँसीको बारो, गाईको तिहारो,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः हामी त्यसै आएनौँ, दुःख दुःख आएनौँ,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः बली राजाले पठाएको,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
भट्याउनेः ताना सुनको माला, छाना मोति माला,
सबैः भैलेनी आइन् आँगन !
२. देउसी गीतको नमूना (गोवर्धन पूजाको दिन गाइने)
देउसी सामान्यतया केटाहरूले भट्याएर गाउने गर्छन् । यसको प्रस्तुत गर्ने शैली यसप्रकार हुन्छः
थेगोः देउसिरे !
भट्याउनेः हे भन भन भाइ हो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे राम्रो सँग भन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे स्वर मिलाई भन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हामी त्यसै आएनौँ,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दुःख दुःख आएनौँ,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे बली राजाको हुकुमले,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे यो घर हेर्दा सिंहदरबार जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे छाना हेर्दा सुनको जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दैलो हेर्दा रुपौँ को जस्तो,
सबैः देउसिरे !
३. आशिष दिँदा गाइने भाग (देउसी÷भैलो दुवैमा)
घरबेटीले दक्षिणा (सेलरोटी, चामल, पैसा) दिइसकेपछि आशिष दिने चलन हुन्छः
थेगोः देउसिरे ! (वा भैलेनी आइन् आँगन !)
भट्याउनेः हे यो घरका घरबेटी राजालाई,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दिर्घायू आरोग्यको कामना,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे कमाउने हात कहिल्यै नथापुन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे अन्नले भरियोस् अन्न भण्डार,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे धनले भरियोस् धन भण्डार,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे दुबो जस्तै मौलाइ रहुन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे अर्को साल आउँदा यो भन्दा राम्रो होस्,
सबैः देउसिरे !
४. बिदा माग्दा गाइने लोक लय
दक्षिणा पाइसकेपछि टोली अर्को घरतिर लाग्दा गाउने गीतः
“चामलको पिठो सेलरोटी चिल्लो, जे दिइन् आमैले सबै थोक राम्रो...”
“केराको थुम्बा झिलिमिली झिल्ला, बिदा पाउँ घरबेटी बाटो भयो ढिला...”
तिहारका थप पुराना, मौलिक र रैथाने देउसी भट्याउने शब्दहरू तल प्रस्तुत गरिएका छन्, जसले नेपाली परम्परा र संस्कृतिलाई अझ गहिरोसँग झल्काउँछन् ः
१. देउसीको उद्गम र बलि राजाको कथा झल्काउने भाग
यो भागमा देउसी खेल्न आउनुको ऐतिहासिक वा पौराणिक कारण (बलि राजाको कथा) भट्याइन्छः
थेगोः देउसिरे !
भट्याउनेः हे सन्धि र सर्पन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे भन भाइ हो भन,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हामी त्यसै आएनौँ,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे सत्य जुगमा,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे बलि राजाले,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे राज्य गरेका,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे उनै राजाको,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हुकुम भयो र,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हामी खेल्न आएका,
सबैः देउसिरे !
२. घरबेटीको घर र आँगनको प्रसंसा (परम्परागत शैली)
यो भागमा घरबेटीलाई खुसी पार्न उनीहरूको घरको सुन्दरताको वर्णन गरिन्छः
थेगोः देउसिरे !
भट्याउनेः हे यो घर हेर्दा,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे कैलाश जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे आँगन हेर्दा,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे टुँडिखेल जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे बार्दली हेर्दा,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे मयुरको प्वाँख जस्तो,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे झ्याल ढोका हेर्दा,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे मन्दिर जस्तो,
सबैः देउसिरे !
३. थप मौलिक आशिष
दक्षिणा थापेपछि दिइने निकै पुराना र घतलाग्दा आशिषका शब्दहरूः
थेगोः देउसिरे !
भट्याउनेः हे अमलाको बोट जस्तै,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे मौलाइ रहनु,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे केराको थुम्बा जस्तै,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे फस्टाई रहनु,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे हिउँचुलीको हिउँ जस्तै,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे कीर्ति चम्कियोस्,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे सागर जस्तै,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे नाम फैलियोस्,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे गोठ भरी गाई भैँसी,
सबैः देउसिरे !
भट्याउनेः हे भकारी भरी धान होस्,
सबैः देउसिरे !
४. बिदा माग्दा गाइने रमाइला टुक्काहरू
घरबाट निस्कने बेला नाच्दै गाइने पुराना प्रचलित टुक्काहरूः
“हामी त जाने ओरालो बाटो, घरबेटी दिने तगारो बाटो...”
“मानो खायौँ, मुरी हगाऔँ, यो घरका शत्रुलाई सबै भगाऔँ...” (ठट्टा गर्दै गाइने)
“रातो माटो चिप्लो बाटो, लड्दै पड्दै आएका, घरबेटी आमैले सेलरोटी पकाउँदा, मगमग बास्ना पाएका...”
नेपाली चलचित्र र एल्बमका लोकप्रिय आधुनिक तिहार गीतहरूका बोल र तिनका विशेषताहरू तल प्रस्तुत गरिएका छन्, जुन देउसी–भैलो खेल्दा र नाच्दा बढी प्रयोग गरिन्छ:
१. “तिहारै आयो लौ तिहारै आयो“ (चलचित्रः सम्झना)
यो नेपाली इतिहासकै सबैभन्दा लोकप्रिय र कालजयी तिहार गीत हो । यसमा दियो बाल्ने, दाजुभाइ र दिदीबहिनीको प्रेम, र देउसी–भैलोको रौनकताको सुन्दर वर्णन छ ।
मुख्य बोलः
“तिहारै आयो लौ तिहारै आयो...
झ्यालमा र ढोकामा मखमली फूलको माला लायो...
भन भन भाइ हो देउसिरे, स्वर मिलाई भन देउसिरे...
हामी त्यसै आएनौँ, दुःख दुःख आएनौँ...
बली राजाको हुकुमले, देउसी खेल्न आएका...”
२. “दियो बलेछ“ (चलचित्रः माइतीघर)
यो अर्को क्लासिक तिहार गीत हो, जसले तिहारको धार्मिक र साँस्कृतिक पक्षलाई निकै भावुक र गहिरो तरिकाले प्रस्तुत गर्छ ।
मुख्य बोलः
“दियो बलेछ, अँध्यारो हटेछ...
आजको यो तिहारमा दियो बलेछ...
लक्ष्मीको बास होला यो घरमा आज, सबैको मनमा हर्ष छाएछ...”
३. “सप्तरङ्गी टीका निधारमा“
दियो, कलश र तिहारको रौनकतालाई समेटेर तयार पारिएको यो आधुनिक लोक पप शैलीको गीत देउसी–भैलोमा नाच्नका लागि निकै रुचाइन्छ ।
मुख्य बोलः
“सप्तरङ्गी टीका निधारमा, मखमली माला यो गलामा...
दिदी र बहिनीले दाजु र भाइलाई, पुज्ने नि दिन आयो तिहारमा...
देउसिरे... भन भन भाइ हो देउसिरे...”
४. “झिलिमिली झिलिमिली आयो तिहार“
यो गीत अलि बढी उर्जावान् र छिटो लयको छ, जसले गर्दा युवा पुस्ताले तिहारमा डिजे (म्व्) वा स्पिकरमा बजाएर नाच्नका लागि यसलाई निकै प्रयोग गर्छन् ।
मुख्य बोलः
“झिलिमिली झिलिमिली आयो तिहार...
खमली फूलको लायो माला, माइती र चेलीको कस्तो छ प्यार...
नाचौँ न साथी हो कम्मर भाँचेर, रमाइलो गरौँ न तिहारैमा...”
देउसी–भैलोमा नाच्न प्रयोग गरिने रैथाने लोक भाकाहरूः
चलचित्रका गीतहरू बाहेक गाउँघरमा देउसी खेल्दा नाच्नका लागि झ्याउरे लय, मारुनी नाचको भाका, र कौडा÷चुड्का को पनि ठूलो प्रयोग हुन्छ ।
झ्याउरे टुक्काको नमूनाः
“ए... सेलरोटी चिल्लो छ, घरबेटी आमैको मन कति ठूलो छ...
मादलु घन्काउ साथी हो, नाच है नाच तिहारको राति हो...”
देउसी गीतका थप नमुनाहरू
तलका गीतहरू मौलिक नमुनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएका हुन् ।
देउसी रे ! — समृद्धि र सद्भावको गीत
भैलो आयो आँगनैमा, उज्यालोको लहर,
सुखशान्ति छाओस् घरमा, हटोस् दुःखको कहर ।
देउसी रे ! देउसी रे !
माया बाँडौँ, मन जोडौँ, देउसी रे !
किसानका खेतबारीमा सुनझैँ धान फलोस्,
मेहनत गर्ने हातहरूमा सफलताको फूल फलोस् ।
विद्यार्थीको कलमबाट ज्ञानको ज्योति बलोस्,
अन्यायको अँध्यारो हटोस्, सत्यको घाम झुल्कोस् ।
देउसी रे ! देउसी रे !
सबै जाति, सबै भाषा, एउटै मन होस् रे !
नहोस् कसैको चुलो खाली, नहोस् कोही पराया,
दुःख पर्दा हात बढाऔँ, बाँडौँ माया–छाया ।
फूलझैँ फुलोस् सम्बन्ध, नदीझैँ बगोस् प्रीति,
सत्य, श्रम र सेवाभित्र भेटियोस् जीवननीति ।
देउसी रे ! देउसी रे !
सद्भाव र समृद्धिको शुभकामना देउसी रे !
भैलो गीतको नमुना
भैलिनी आयौँ — नारी सम्मान र शुभकामनाको गीत
भैलिनी आयौँ आँगनमा, फूलको माला बोकी,
सुखका दीप जलाऊँ आज, मनका ढोका खोली ।
भैलो है ! भैलो !
मायाको फूल फुलोस्, भैलो !
आमा हाँसून्, बुबा हाँसून्, हाँसून् दाजु–भाइ,
दिदीबहिनी सुखी होऊन्, दुःख नआओस् कहिल्यै ।
ज्ञान बढोस्, सीप बढोस्, श्रमको मान बढोस्,
हाम्रो गाउँ र देशभरि शान्ति र न्याय बढोस् ।
भैलो है ! भैलो !
समानता र सद्भावको उज्यालो, भैलो !
नारीको सम्मान होस्, बालबालिका सुरक्षित,
ज्येष्ठ नागरिकको जीवन रहोस् सधैँ सम्मानित ।
प्रकृतिलाई माया गरौँ, सफा राखौँ गाउँ,
सुखी, समुन्नत समाजको सँगै सपना बुनौँ ।
भैलो है ! भैलो !
उज्यालो भविष्य ल्याऔँ, भैलो !
यी गीतलाई स्थानीय भाका, पाल्पाली लवज, मादलको ताल र समुदायको मौलिक शब्दावलीअनुसार रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । यही अनुकूलनशीलता लोकसाहित्यको विशेषता हो ।
देउसी–भैलोका आर्थिक, राजनीतिक र साहित्यिक पक्ष
देउसी भैलोको पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, पर्यावरणीय, राजनीतिक, साहित्यिक र भावी कार्ययोजनाको निर्माण आदिमा महत्त्व रहेको हुन्छ ।
देउसी–भैलोबाट सङ्कलित रकम विद्यालय, बालक्लब, पुस्तकालय, मठमन्दिर, सडकबत्ती, विपन्न परिवारको सहयोग वा सामुदायिक विकासमा खर्च गर्न सकिन्छ । यसरी मनोरञ्जनलाई सामाजिक लगानीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ।
राजनीतिक दृष्टिले देउसी–भैलो सामाजिक विकृति, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, असमानता र सार्वजनिक सेवाका कमजोरीमाथि व्यङ्ग्य गर्ने माध्यम बन्न सक्छ । तर व्यङ्ग्य तथ्यमा आधारित, मर्यादित र व्यक्तिको मानमर्दन नगर्ने हुनुपर्छ ।
साहित्यिक दृष्टिले यसमा लय, अनुप्रास, पुनरुक्ति, प्रतीक, रूपक, आशीर्वाद र तत्कालीन सामाजिक टिप्पणी पाइन्छन् । देउसी–भैलो गीतले लोककविता, लोकसङ्गीत र मौखिक इतिहासको संरक्षणमा योगदान पु¥याउँछ ।
तर यस परम्पराको संरक्षणका लागि घरधनीलाई अनावश्यक दबाब दिने, राति अबेरसम्म चर्को आवाज निकाल्ने, मादक पदार्थ सेवन गर्ने वा सङ्कलित रकमको हिसाब नदेखाउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ । संस्कृतिको नाममा अरूको शान्ति र स्वतन्त्रता खोस्नु संस्कृतिको सम्मान होइन ।
तिहारको भाषिक, भौगोलिक र वाङ्मयिक महत्त्व
तिहार नेपाली भाषाको जीवन्त प्रयोगशाला पनि हो । काग, कुकुर, गाई, गोरु, दियो, बाती, मखमली, सयपत्री, टीका, जमरा, रङ्गोली, सेलरोटी, देउसी, भैलो, दक्षिणा र आशीर्वादजस्ता शब्दहरूले पर्वको सांस्कृतिक संसार निर्माण गर्छन् ।
भाषा केवल शब्दकोशमा सुरक्षित रहने वस्तु होइन; त्यो मानिसको व्यवहार, गीत, उखान, कथा र दैनिक संवादमा जीवित रहन्छ । स्थानीय भाषिक भेदमा तिहारका परिकार, पूजाका सामग्री र नातासम्बन्धी सम्बोधनका फरक नाम भेटिन सक्छन् । यस्ता शब्द सङ्कलन गरी तिनको अर्थ, उच्चारण र प्रयोगको अभिलेख राख्नु भाषिक सम्पदाको संरक्षण हो ।
पाल्पाका गाउँबस्तीमा देउसी खेल्दा प्रयोग हुने स्थानीय लवज, पुराना सम्बोधन, आशीर्वचन र हास्यपूर्ण कथनलाई अभिलेखीकरण गर्न सकियो भने ती भावी पुस्ताका लागि मूल्यवान् भाषिक स्रोत बन्न सक्छन् ।
वाङ्मयिक दृष्टिले तिहारले कविता, निबन्ध, कथा, गीत, नाटक, संस्मरण, चित्रकला र लोकगाथालाई प्रेरणा दिन्छ । घरको आँगनमा बलिरहेको दियो कवितामा आशाको प्रतीक बन्न सक्छ; भाइटीकाको प्रतीक्षा संस्मरणमा विछोडको अनुभूति बन्न सक्छ; देउसीको सामूहिक आवाज सामाजिक परिवर्तनको आह्वान बन्न सक्छ ।
भौगोलिक दृष्टिले पनि तिहारको स्वरूप स्थानअनुसार फरक हुन्छ । पहाडका ग्रामीण बस्ती, तराईका बजार, उपत्यकाका सांस्कृतिक समुदाय र विदेशमा रहेका नेपाली परिवारले आफ्नो परिवेशअनुसार पर्व मनाउँछन् । कतै माटोको दियो प्रमुख हुन्छ, कतै विद्युतीय सजावट; कतै घरआँगनमा सामूहिक देउसी हुन्छ, कतै सामुदायिक हलमा सांस्कृतिक कार्यक्रम ।
यसले भूगोल पर्वको स्वरूप निर्धारण गर्ने सक्रिय सांस्कृतिक कारक पनि हो भन्ने देखाउँछ ।
पहिलेको तिहार र अहिलेको तिहार: परिवर्तनको तुलनात्मक अध्ययन
समयसँगै तिहारको स्वरूपमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ । विगतको ग्रामीण जीवन र वर्तमानको बजारमुखी, प्रविधियुक्त जीवनबीचको अन्तरले पर्व मनाउने तरिका पनि बदलिएको छ ।
पक्ष पहिलेको तिहार अहिलेको तिहार
प्रकाश माटोको दियो, तोरीको तेल, कपासको बाती दियोसँगै एलईडी बत्ती र विद्युतीय सजावट
फूलमाला घरबारीमा फुलेका सयपत्री र मखमली घरबारीका फूलसँगै बजारमा खरिद गरिएका माला
परिकार घरमै बनाइने सेलरोटी, अर्सा, अनरसा तथा स्थानीय परिकार घरेलु परिकारसँगै बजारका मिठाई र प्याकेटबन्द खाद्यवस्तु
देउसी–भैलो गाउँटोलमा सामूहिक गायन र प्रत्यक्ष संवाद परम्परागत समूहसँगै मञ्चीय कार्यक्रम र सामाजिक सञ्जाल
पारिवारिक भेटघाट पैदल यात्रा र गाउँमै सामूहिक जमघट सवारीसाधन, विदेशबाट आगमन तथा अनलाइन शुभकामना
अर्थतन्त्र स्थानीय उत्पादन र वस्तु साटासाटको प्रभाव बजार, उपभोग, उपहार र डिजिटल भुक्तानीको प्रभाव
सांस्कृतिक सिकाइ घरपरिवार र समुदायबाट मौखिक रूपमा सिकिने मौखिक परम्परासँगै डिजिटल माध्यमबाट सिकाइ
वातावरण स्थानीय सामग्रीको तुलनात्मक रूपमा बढी प्रयोग प्लास्टिक, विद्युतीय फोहोर र पटाकाको सम्भावित प्रदूषण
यो तुलना सामान्य प्रवृत्तिमा आधारित हो; सबै गाउँमा पुरानो चलन र सबै सहरमा आधुनिक चलन समान रूपमा लागू हुन्छन् भन्ने होइन ।
परिवर्तनका सकारात्मक पक्ष
आज टाढा रहेका परिवारका सदस्यले भिडियो कलबाट शुभकामना दिन सक्छन् । विद्यालयले तिहारका धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षबारे शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन् । स्थानीय कलाकारले सामाजिक सञ्जालमार्फत मौलिक देउसी–भैलो विश्वभरका नेपालीसम्म पु¥याउन सक्छन् । स्थानीय फूल, हस्तकला, परिकार र अन्य उत्पादनको बजार पनि विस्तार हुन सक्छ ।
प्रविधि आफैँमा संस्कृतिको शत्रु होइन । त्यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हो ।
परिवर्तनका चुनौती
अर्कोतर्फ, तिहारलाई महँगा उपहार, आकर्षक सजावट र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले अरूको देखासिकीमा ऋण लिएर खर्च गर्नुपर्ने दबाब महसुस गर्न सक्छन् । विदेशमा रहेका परिवारले चाडपर्वमा घर फर्कन नसक्दा भावनात्मक दूरी अनुभव गर्न सक्छन् ।
त्यसैले प्रश्न पुरानो तिहार राम्रो र नयाँ तिहार नराम्रो भन्ने होइन । प्रश्न हो—आधुनिक सुविधाको उपयोग गर्दै परम्पराको मानवीय सार कसरी जोगाउने?
तिहारका विकृति र विसङ्गति: उज्यालोभित्रका अँध्यारा पक्ष
कुनै पनि सांस्कृतिक पर्व समाजका सबै समस्याबाट मुक्त हुँदैन । तिहारको वास्तविक सम्मान गर्न यसको नाममा देखिने विकृति र विसङ्गतिबारे पनि स्पष्ट छलफल आवश्यक छ ।
पहिलो, आर्थिक आडम्बर र देखासिकी । अरूको घरभन्दा बढी बत्ती बाल्ने, महँगा उपहार दिने वा सामाजिक सञ्जालमा सम्पन्नताको प्रदर्शन गर्ने प्रतिस्पर्धाले पर्वको आत्मीयता कमजोर बनाउन सक्छ । आर्थिक क्षमता फरक भएका मानिसलाई समान सम्मान प्राप्त हुने वातावरण बनाउनुपर्छ ।
दोस्रो, जुवातास र आर्थिक जोखिम । मनोरञ्जनका नाममा अनियन्त्रित जुवा, ऋण, ठगी र पारिवारिक विवाद बढ्न सक्छ । यसले परिवारको आर्थिक सुरक्षा र मानसिक शान्तिमा असर पार्न सक्छ । मनोरञ्जनको सीमा, कानुन र जिम्मेवारीलाई सम्मान गर्नुपर्छ ।
तेस्रो, पटाका र ध्वनि प्रदूषण । विस्फोटक सामग्रीले चोटपटक, आगलागी, वायु प्रदूषण र ध्वनि प्रदूषणको जोखिम बढाउँछ । बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, बिरामी व्यक्ति तथा पशुपक्षी विशेष रूपमा प्रभावित हुन सक्छन् । स्थानीय कानुन र सुरक्षा निर्देशनको पालना गर्दै सुरक्षित विकल्प अपनाउनु आवश्यक छ ।
चौथो, पशुप्रतिको देखावटी सम्मान । कुकुर, गाई वा गोरुलाई एक दिन पूजा गरेर बाँकी समय भोक, रोग र दुव्र्यवहारमा छाड्नु विरोधाभासपूर्ण व्यवहार हो । धार्मिक आस्था पशुकल्याणको निरन्तर अभ्याससँग जोडिनुपर्छ ।
पाँचौँ, लैङ्गिक असमानता । दिदीबहिनीको स्वतन्त्रता र सम्पत्तिको अधिकारलाई बेवास्ता गर्दै भाइटीकामा मात्र सम्मान देखाउनु पर्याप्त हुँदैन । पर्वले समानता, सुरक्षा र पारस्परिक जिम्मेवारीलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।
छैटौँ, देउसी–भैलोको व्यावसायीकरण । अनावश्यक दबाब, अशिष्ट गीत, चर्को ध्वनि, मद्यपान र सङ्कलित रकमको अपारदर्शी प्रयोगले यसको सांस्कृतिक प्रतिष्ठामा चोट पु¥याउन सक्छ ।
सातौँ, फोहोर र प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोग । प्रयोगपछि फालिने सजावट, प्लास्टिकका माला, प्याकेटबन्द सामग्री र विद्युतीय बत्तीका बिग्रिएका उपकरणले वातावरणमा समस्या निम्त्याउन सक्छन् ।
यी समस्याको समाधान पर्वलाई निषेध गर्नु होइन; पर्वको अभ्यासलाई विवेकपूर्ण, सुरक्षित र उत्तरदायी बनाउनु हो ।
स्वस्थ, स्वच्छ र मर्यादित तिहारका लागि व्यावहारिक उपाय
तिहारको वास्तविक सौन्दर्यलाई दीर्घकालीन बनाउन परिवार, विद्यालय, समुदाय, स्थानीय सरकार, सञ्चारमाध्यम र व्यवसायी सबैको भूमिका आवश्यक हुन्छ ।
१. वातावरणमैत्री पर्व
माटोका दियो, स्थानीय फूल, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सजावट र कम ऊर्जा खपत गर्ने बत्तीलाई प्राथमिकता दिने । प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, फोहोर छुट्याउने र पूजापछि सामग्री उचित ठाउँमा व्यवस्थापन गर्ने ।
२. करुणा र पशुकल्याण
पशुलाई सफा पानी र उपयुक्त भोजन दिने । पशुलाई हानि पुग्ने गरी रङ, टीका वा माला नलगाउने; उनीहरूलाई जबर्जस्ती नगर्ने । सडकमा आश्रित पशुको दीर्घकालीन हेरचाहका लागि स्थानीय समूहसँग सहकार्य गर्ने ।
३. आर्थिक अनुशासन
परिवारको क्षमताअनुसार बजेट बनाउने, अनावश्यक ऋणबाट बच्ने, स्थानीय उत्पादन खरिद गर्ने र सम्भव भए विपन्न परिवारलाई सहयोग गर्ने । पर्वको मूल्य खर्चको आकारले होइन, सम्बन्धको गुणस्तरले मापन गर्ने ।
४. विद्यालयमा सांस्कृतिक शिक्षा
विद्यार्थीलाई तिहारका पौराणिक आख्यान, स्थानीय गीत, पर्यावरणीय सन्देश र सामाजिक विकृतिबारे छलफल गराउने । मौलिक देउसी–भैलो लेखन, स्थानीय शब्द सङ्कलन र सांस्कृतिक अभिलेखीकरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
५. समावेशी र मर्यादित देउसी–भैलो
बालबालिका, महिला, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्ने । ध्वनि र समयको मर्यादा पालना गर्ने । सङ्कलित रकमको सार्वजनिक हिसाब राख्ने र सामुदायिक हितमा खर्च गर्ने ।
६. सुरक्षा र जिम्मेवार व्यवहार
आगो बाल्ने ठाउँ सुरक्षित राख्ने, बालबालिकालाई आगो तथा विस्फोटक सामग्रीबाट टाढा राख्ने, विद्युतीय तारको अवस्था जाँच्ने र धुवाँ वा आवाजबाट प्रभावित हुने व्यक्तिको ख्याल गर्ने ।
स्थानीय सरकारले स्वच्छ तिहार अभियान सञ्चालन गर्न सक्छ । विद्यालय तथा बालक्लबले वातावरणमैत्री तिहारको सन्देश फैलाउन सक्छन् । सञ्चारमाध्यमले देखावटी उपभोगभन्दा मौलिक संस्कृति, सामाजिक सद्भाव र सुरक्षासम्बन्धी चेतना प्रवाह गर्न सक्छन् ।
तिहारको वास्तविक सन्देश: धर्मकर्मभन्दा परको जीवनदर्शन
तिहारका पाँच दिनलाई प्रतीकात्मक रूपमा विश्लेषण गर्दा जीवनका पाँच महत्त्वपूर्ण पाठ भेटिन्छन् ।
– कागतिहारले सन्देश, सूचना र विवेकको महत्त्व सम्झाउँछ ।
– कुकुरतिहारले निष्ठा, सुरक्षा र निर्बलप्रतिको करुणा सिकाउँछ ।
– गाईतिहार तथा लक्ष्मीपूजाले पोषण, कृतज्ञता, आर्थिक अनुशासन र समृद्धिको सदुपयोग सम्झाउँछन् ।
– गोवर्धनपूजा तथा गोरुतिहारले प्रकृति, कृषि, श्रम र सामूहिक सुरक्षाको महत्त्व बताउँछन् ।
– भाइटीकाले पारिवारिक आत्मीयता, समानता र पारस्परिक उत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउँछ ।
यी प्रतीकात्मक अर्थ धार्मिक परम्पराको विकल्प होइनन्; तिनलाई जीवनसँग जोडेर बुझ्ने आधुनिक व्याख्या हुन् ।
तिहारले धर्म र विज्ञानबीच अनावश्यक द्वन्द्व सिर्जना गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँदैन । धार्मिक विश्वासले मानिसलाई सदाचार र करुणातर्फ प्रेरित गर्न सक्छ; विज्ञानले प्रकृति र समाजका प्रक्रियालाई प्रमाणका आधारमा बुझ्न सहयोग गर्छ । कागको पूजा गर्नु आस्थाको अभ्यास हुन सक्छ भने कागको पारिस्थितिक भूमिकाको अध्ययन वैज्ञानिक अभ्यास हो । दुवैले मानिसमा प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी बढाउन योगदान दिन सक्छन् ।
त्यसैगरी, लक्ष्मीपूजाले धनप्रतिको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्छ भने आर्थिक शिक्षा र विवेकले धनको उपयोग कसरी गर्ने भन्ने सिकाउँछ । भाइटीकाले आत्मीयताको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति दिन्छ भने समानताको सामाजिक चेतनाले सम्बन्धलाई न्यायपूर्ण बनाउँछ ।
राजनीतिक रूपमा पनि तिहारको प्रकाशलाई रूपकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । लोकतन्त्रको वास्तविक उज्यालो नागरिकको स्वतन्त्रता, न्यायपूर्ण शासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र समान अवसरमा देखिनुपर्छ । नेताले लक्ष्मीपूजा गर्नु धार्मिक स्वतन्त्रताको विषय हो; तर सार्वजनिक धनको दुरुपयोग रोक्नु, नागरिकलाई गुणस्तरीय सेवा दिनु र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु राजनीतिक उत्तरदायित्व हो ।
साहित्यिक दृष्टिले तिहारको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रतीक दियो हो । एउटा दियोले अर्को दियो बाल्दा आफ्नो प्रकाश गुमाउँदैन । ज्ञान, प्रेम र सद्भाव पनि यस्तै हुन्—बाँड्दै जाँदा घट्दैनन्, बरु सामूहिक उज्यालो बढ्छ ।
दियो घरमा मात्र होइन, चेतनामा पनि बालौँ
तिहार नेपाली समाजको सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक आस्था, कृषि इतिहास, पारिवारिक आत्मीयता, लोकसाहित्य र सामूहिक जीवनपद्धतिको सुन्दर सङ्गम हो । यसका पाँच दिनले मानिसलाई आफूभन्दा बाहिरको संसार हेर्न सिकाउँछन्—कागको अस्तित्व बुझ्न, कुकुरको निष्ठा सम्मान गर्न, गाईको योगदानप्रति कृतज्ञ हुन, गोरुको श्रम सम्झन र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई आत्मीयताले सिञ्चित गर्न ।
तर पर्वको वास्तविक सफलता घर कति उज्यालो भयो भन्ने प्रश्नमा मात्र निर्भर हुँदैन । समाजमा अन्यायको अन्धकार कति घट्यो, गरिबको चुलो कति बल्यो, पशुपक्षीले कति सुरक्षित जीवन पाए, दिदीबहिनीले कति सम्मान पाए, श्रमिकको श्रमले कति मूल्य पायो र प्रकृतिले कति संरक्षण पाई—यी प्रश्नले तिहारको गहिराइ मापन गर्छन् ।
हामीले दियो बाल्यौँ, तर मनमा द्वेष पालिरह्यौँ भने उज्यालो अधुरो रहन्छ । लक्ष्मीपूजा ग¥यौँ, तर धनको लोभमा इमान बेच्यौँ भने समृद्धिको अर्थ हराउँछ । भाइटीका लगायौँ, तर दिदीबहिनीको अधिकार अस्वीकार ग¥यौँ भने आत्मीयता खोक्रो हुन्छ । गाई र कुकुरको पूजा ग¥यौँ, तर अन्य दिन पशुलाई दुःख दियौँ भने करुणा अपूर्ण रहन्छ । देउसी–भैलो खेल्यौँ, तर छिमेकीको शान्ति भङ्ग ग¥यौँ भने संस्कृतिको मर्म कमजोर हुन्छ ।
तिहारको सच्चा साधना यही हो—आस्थालाई आचरणमा, संस्कारलाई सद्व्यवहारमा, प्रकाशलाई विवेकमा र उत्सवलाई सामाजिक उत्तरदायित्वमा रूपान्तरण गर्नु ।
यस तिहारमा हामी माटोको दियोसँगै मनको दियो बालौँ; घरको आँगनसँगै समाजका उपेक्षित कुनाहरू उज्यालो बनाऔँ; फूलमालासँगै सम्बन्धमा सद्भावको माला गाँसौँ; लक्ष्मीको आराधनासँगै श्रम, इमानदारी र न्यायको सम्मान गरौँ; देउसी–भैलोको गीतसँगै समानता, शिक्षा, पर्यावरण संरक्षण र मानवीय मर्यादाको आवाज बुलन्द गरौँ ।
किनकि तिहारको सबैभन्दा ठूलो उज्यालो हजारौँ बत्तीबाट होइन, एकअर्काको जीवनमा उज्यालो थप्ने मानवीय चेतनाबाट जन्मिन्छ । दियोको ज्योति हावाले निभाउन सक्छ, तर सद्विचारको ज्योति पुस्तौँसम्म बाँच्न सक्छ । फूल ओइलाउन सक्छ, तर प्रेमको सुगन्ध स्मृतिमा रहिरहन्छ । पर्वका दिन बित्न सक्छन्, तर पर्वले सिकाएको करुणा, इमानदारी र सहअस्तित्व जीवनभर कायम रहन सक्छ । त्यसैले तिहारलाई वर्षमा पाँच दिन मनाइने उत्सवमा सीमित नराखौँ । यसलाई हरेक दिन सत्य बोल्ने, श्रमको सम्मान गर्ने, प्रकृतिको संरक्षण गर्ने, परिवारलाई माया गर्ने, कमजोरलाई साथ दिने र समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउने जीवनपद्धति बनाऔँ ।
आफू उज्यालो बनौँ, अरूलाई उज्यालो दिऔँ र मिलेर यस्तो समाज निर्माण गरौँ, जहाँ कसैको जीवन अन्धकारमा हराउन नपरोस् — तिहारको सार यही हो ।
लेखक: राम ज्ञवाली
रिब्दीकोट–४, नारायणथोक, पाल्पा।
लेखक श्री राम मावि राम्दी,पाल्पामा अध्यापनरत हुनुहुन्छ।
