भाद्र शुक्ल पञ्चमी हिन्दू धर्मपरम्परामा ऋषि पञ्चमीका रूपमा मनाइन्छ। विशेषगरी महिलाहरूले यस दिन सप्तऋषिको पूजा, स्नान, व्रत तथा शुद्ध आचरण गर्ने परम्परा छ।

तर प्रश्न उठ्छ—ऋषि पञ्चमी महिलाले नै किन गर्ने?

यसको उत्तर केवल डर वा दोषसँग जोडेर होइन, हाम्रो प्राचीन समाजको जीवनशैली बुझेर खोज्नुपर्छ।

हाम्रा ऋषिहरूले मानिसको जीवनलाई केवल बाहिरी सुखका लागि होइन, शरीर, मन, परिवार, समाज र प्रकृतिको शुद्धतासँग जोडेर हेरेका थिए। त्यसैले वर्षमा एक दिन आफूले गरेका जाने–नजाने गल्ती, अशुद्ध आचरण र मनका विकारलाई सम्झेर आत्मशुद्धिको संकल्प गर्ने परम्परा विकास भयो।

पौराणिक मान्यतामा महिनावारीलाई लिएर महिलाले अनजानमा गरेको धार्मिक अशुद्धि वा नियमभङ्गको प्रायश्चित्तका रूपमा ऋषि पञ्चमी व्रत गर्ने कुरा पाइन्छ। यसलाई आज महिलामाथि दोष थोपर्ने वा महिनावारीलाई अपवित्र ठहराउने अर्थमा बुझ्नु उचित हुँदैन। महिनावारी आफैंमा शरीरको प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो।

🌿 सप्तऋषिको पूजा किन?

ऋषि पञ्चमीमा मुख्यतः कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सप्तऋषिको स्मरण तथा पूजा गरिन्छ।

ऋषिहरू ज्ञान, तपस्या, सत्य, संयम र सदाचारका प्रतीक हुन्।

त्यसैले पूजा गर्दा एउटा भाव हुन सक्छ

“हे ऋषिगण!

जानेर वा नजानेर भएका मेरा त्रुटि क्षमा होऊन्,

मेरो शरीर, मन, वचन र कर्म शुद्ध बनोस्,

सत्य, संयम र सदाचारको बाटोमा हिँड्ने शक्ति प्राप्त होस्।”

पौराणिक परम्परामा यस्तो भाव व्यक्त गरिएको पाइन्छ

“कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा

बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात्।

करोमि यद्यत् सकलं परस्मै

नारायणायेति समर्पयामि॥”

अर्थात्

शरीर, वाणी, मन, इन्द्रिय, बुद्धि वा स्वभावबाट मैले जे–जस्ता कर्म गरेँ, ती सबै परमात्मालाई समर्पण गर्दछु।

यही भाव ऋषि पञ्चमीको वास्तविक आत्मशुद्धिसँग जोड्न सकिन्छ।

🌸 पौराणिक कथा

पौराणिक कथाअनुसार एक ब्राह्मण परिवारमा बस्ने महिलाले महिनावारीका समयमा अज्ञानतावश धार्मिक तथा घरेलु नियमहरूको उल्लङ्घन गरिन्। त्यसको प्रभावस्वरूप मृत्यु पछि उनलाई दुःखद अवस्था प्राप्त भयो भन्ने कथा स्कन्दपुराण तथा अन्य व्रत–परम्परासँग सम्बन्धित कथाहरूमा वर्णन गरिएको पाइन्छ।

पछि ऋषिहरूले उनको उद्धारका लागि ऋषि पञ्चमी व्रत, सप्तऋषि पूजा, स्नान, संयम र प्रायश्चित्तको मार्ग बताए। त्यसपछि उनको दुःख हटेको र पुण्य प्राप्त भएको कथात्मक वर्णन आउँछ।

यस कथाको गहिरो सन्देश भनेको—

“गल्ती भयो भने जीवनभर अपराधबोधमा बस्नु होइन; गल्ती स्वीकार गरेर आफूलाई सुधार्नु।”

हो।

🔬 विज्ञान र व्यवहारसँग यसको सम्बन्ध

आज विज्ञानले पनि शरीर र मन स्वस्थ राख्न सरसफाइ, व्यक्तिगत स्वच्छता, मानसिक शान्ति, नियमितता र आत्मअनुशासनलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानेको छ।

ऋषि पञ्चमीमा गरिने स्नान, सफा कपडा लगाउने, घर–आँगन सफा गर्ने, सात्त्विक भोजन गर्ने, पूजा गर्ने, केही समय संयमित रहने र मनलाई शान्त बनाउने अभ्यासहरूलाई स्वास्थ्य तथा मानसिक अनुशासनको दृष्टिले पनि सकारात्मक व्यवहारका रूपमा लिन सकिन्छ।

विशेषगरी महिलाको महिनावारीका समयमा व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। आधुनिक विज्ञानले यसलाई धार्मिक अशुद्धि होइन, प्राकृतिक जैविक प्रक्रियाका रूपमा बुझाउँछ।

त्यसैले आज ऋषि पञ्चमीको सन्देश यस्तो बनाउन सकिन्छ—

“महिनावारी अपवित्र होइन,

अज्ञानता र अस्वच्छता सुधार्नुपर्ने कुरा हुन्।”

🌱 प्रकृतिसँग जोडिएको अर्को सुन्दर पक्ष

ऋषि पञ्चमीमा प्रयोग गरिने विभिन्न वनस्पति तथा दतिवन आदिको परम्परा पनि हाम्रो पुरानो वनस्पति–आधारित जीवनशैलीसँग जोडिएको देखिन्छ।

हाम्रा पुर्खाहरूले वरिपरिका वनस्पतिलाई केवल पूजा सामग्री होइन, दैनिक जीवन र स्वास्थ्यसँग पनि जोडेर प्रयोग गर्थे।

यसैले ऋषि पञ्चमीले हामीलाई एउटा सुन्दर कुरा सिकाउँछ—

प्रकृतिको सम्मान गर,

शरीरको हेरचाह गर,

मनलाई शुद्ध राख,

र जीवनमा संयम अपनाऊ।

🙏 ऋषि पञ्चमीको वास्तविक सन्देश

ऋषि पञ्चमी महिलाले मात्र डराएर वा सामाजिक दबाबमा गर्ने व्रत होइन। यसको मूल भावलाई आजको समयमा अझ सकारात्मक ढङ्गले बुझ्नुपर्छ।

यो दिन महिलालाई दोष दिने दिन होइन,

महिलाको सम्मान गर्ने दिन हो।

महिनावारीलाई अपमान गर्ने दिन होइन,

महिलाको प्राकृतिक शरीर–प्रक्रियालाई बुझ्ने दिन हो।

पापको डर देखाउने दिन होइन,

आफ्ना कमजोरी सुधार्ने संकल्प गर्ने दिन हो।

र अन्त्यमा—

ऋषीणां च प्रसादेन पापं नश्यतु मे सदा।

शुद्धिः स्यात् मनसः नित्यं धर्ममार्गे रतिर्मम॥

भावार्थ—

ऋषिहरूको कृपाले मेरा गलत कर्म र विकार नष्ट होऊन्, मेरो मन सधैं शुद्ध रहोस् र धर्म तथा सदाचारको बाटोमा मेरो रुचि बढिरहोस्।

त्यसैले भाद्र शुक्ल पञ्चमीको ऋषि पञ्चमी केवल एउटा व्रत होइन—

आत्मशुद्धि, आत्मअनुशासन, नारी सम्मान, स्वास्थ्य–सरसफाइ, प्रकृतिप्रेम र असल संस्कारको स्मरण गराउने हाम्रो सुन्दर सांस्कृतिक परम्परा हो।

ॐ ऋषिभ्यो नमः।

ॐ सप्तऋषिभ्यो नमः।

धार्मिक अभियान्ता दशरथ पाण्डेय