हिन्दू धर्म–संस्कृतिमा प्रत्येक तिथि, पर्व र संस्कारभित्र कुनै न कुनै गहिरो जीवनदर्शन लुकेको हुन्छ। भाद्र कृष्ण पक्षको औँसी, नेपाली समाजमा कुशे औँसी तथा बुवाको मुख हेर्ने दिनका रूपमा विशेष श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ। यस दिन घरमा कुश भित्र्याउने, पिताको सम्मान गर्ने, जीवित पितालाई भेटी आशीर्वाद ग्रहण गर्ने तथा दिवंगत पिताप्रति श्रद्धा–स्मरण गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

यस पर्वको एउटा सुन्दर दार्शनिक पक्ष के हो भने—शास्त्रले कुशलाई जसरी पवित्रता, संरक्षण र संस्कारको आधार मानेको छ, व्यवहारिक जीवनमा पिताले पनि परिवारलाई त्यसैगरी संस्कार, संरक्षण, अनुशासन र मार्गदर्शन प्रदान गर्छन्।

कुश किन पवित्र मानिन्छ?

कुश एउटा सामान्य घाँसजस्तो देखिए पनि वैदिक तथा धार्मिक संस्कारमा यसको विशिष्ट स्थान छ। वैदिक कर्मकाण्ड, पूजा, संकल्प, तर्पण, श्राद्ध तथा विभिन्न धार्मिक कार्यमा कुशको प्रयोग गरिन्छ। कुशलाई पवित्रता र सात्त्विकताको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

धार्मिक कर्ममा कुशको प्रयोग गर्नुको मूल भावना मानिसलाई आफ्नो कर्मप्रति सजग, शुद्ध र अनुशासित बनाउनु हो। त्यसैले कुश केवल एउटा वनस्पति होइन; यो संस्कार, शुद्धता, संयम र धार्मिक चेतनाको प्रतीक पनि हो।

कुश र पिताको महत्त्व—एउटा सुन्दर समानता

कुशले धार्मिक संस्कारमा मानिसलाई शुद्धता र मर्यादाको स्मरण गराएझैँ, पिताले परिवारमा संस्कार र मर्यादाको आधार तयार पार्छन्।

कुश बाहिरबाट हेर्दा सामान्य हुन्छ, तर धार्मिक कर्ममा त्यसको महत्त्व असाधारण हुन्छ। त्यस्तै पिता बाहिरबाट सामान्य जीवन बिताइरहेका देखिए पनि परिवारको जीवनमा उहाँले दिएको संस्कार, शिक्षा, अनुशासन, श्रम, त्याग र संरक्षणको मूल्य असाधारण हुन्छ।

कुशले धार्मिक कर्मलाई पूर्णता दिन सहयोग गरेझैँ, पिताले परिवारको जीवनलाई दिशा र आधार दिन्छन्।

त्यसैले भन्न सकिन्छ—

> **“कुश संस्कारको पवित्र आधार हो भने पिता परिवारको संस्कार र जीवनको आधार हुन्।”**

पिता केवल जन्मदाता होइनन्

पिताको महत्त्व केवल सन्तानलाई जन्म दिने भूमिकामा सीमित हुँदैन। पिता परिवारका लागि मार्गदर्शक, संरक्षक, अनुशासक, श्रमशील अभिभावक र जीवनका प्रारम्भिक शिक्षक पनि हुन्।

बाल्यकालमा पिताको औँला समातेर हिँड्न सिकेको सन्तानले पछि जीवनका कठिन बाटामा आफ्नै खुट्टाले हिँड्न सिक्छ। तर त्यो आत्मविश्वासको पछाडि पिताले दिएको संस्कार, संघर्ष र प्रेरणाको ठूलो योगदान हुन्छ।

पिताले सन्तानलाई सम्पत्ति मात्र दिँदैनन्; धेरैपटक उनीहरूले त्यसभन्दा अमूल्य कुरा दिन्छन्—

इमानदारी, परिश्रम, आत्मसम्मान, अनुशासन, जिम्मेवारी, सहनशीलता र असल बाटो।

बुवा हुँदा र नहुँदाको वास्तविक अर्थ

पिता साथमा हुँदा उहाँको दैनिक उपस्थिति स्वाभाविक लाग्न सक्छ। घरमा भएको आवाज, सल्लाह, गाली, सम्झाइबुझाइ र आश्वासनलाई हामी कहिलेकाहीँ सामान्य ठान्छौँ।

तर जब पिता संसारबाट विदा हुन्छन्, तब मात्र थाहा हुन्छ—

घर उही हुन्छ, तर एउटा आधार हराएको हुन्छ।

मानिसहरू उही हुन्छन्, तर अभिभावकत्वको अनुभूति फरक हुन्छ।

सम्झनाहरू बाँकी रहन्छन्, तर बोलाएर सल्लाह लिन सकिँदैन।

त्यसैले जीवित पिता हुनुहुन्छ भने उहाँको सम्मान, सेवा र स्नेहलाई पछि सार्नु हुँदैन। दिवंगत पिता हुनुहुन्छ भने उहाँले दिएका असल संस्कारलाई जीवनमा निरन्तरता दिनु नै उहाँप्रतिको वास्तविक श्रद्धाञ्जली हो।

कुशे औँसीको वास्तविक सन्देश

कुशे औँसीले हामीलाई दुईवटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ—

पहिलो—प्रकृतिप्रति सम्मान।

कुशजस्तो सानो वनस्पतिलाई समेत धार्मिक संस्कारमा सम्मानपूर्वक स्थान दिइएको छ। यसले प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउँछ।

दोस्रो—पितृप्रति कृतज्ञता।

हामी आज जहाँ छौँ, त्यसमा हाम्रा अभिभावकको श्रम, त्याग, संस्कार र आशीर्वादको योगदान छ। त्यसैले पिताको सम्मान केवल एउटा दिनको औपचारिकता नभई जीवनभरको कर्तव्य हो।

जीवित पिताका लागि

यस दिन जीवित पिता हुनुहुन्छ भने उहाँलाई भेट्ने, प्रणाम गर्ने, मिठो बोली बोल्ने, स्वास्थ्य र आवश्यकताबारे बुझ्ने तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परालाई केवल संस्कारको रूपमा होइन, कृतज्ञताको अभिव्यक्तिका रूपमा लिनुपर्छ।

पितालाई महँगो उपहारभन्दा धेरैपटक आवश्यक हुन्छ—

समय, सम्मान, आत्मीयता र आफ्नोपन।

दिवंगत पिताका लागि

पिता दिवंगत भइसकेका छन् भने उहाँलाई सम्झेर श्रद्धा, तर्पण तथा आफ्नो कुल–परम्पराअनुसारका पितृकर्म गर्नुका साथै उहाँले सिकाएका असल कुरालाई व्यवहारमा उतार्नु सबैभन्दा ठूलो सम्मान हो।

किनकि—

> **“पिताको शरीर संसारमा नरहे पनि उहाँले दिएको संस्कार सन्तानको आचरणमा जीवित रहन सक्छ।”**

यही नै पितृऋण सम्झने गहिरो अर्थ हो।

अन्तिम सन्देश

कुशे औँसी हामीलाई केवल “बुवाको मुख हेर्ने दिन” भनेर सीमित गर्ने पर्व होइन। यो त कृतज्ञता, संस्कार, प्रकृति, पितृस्मरण र पारिवारिक जिम्मेवारीको पर्व हो।

कुशले धार्मिक कर्ममा पवित्रताको आधार दिएझैँ, पिताले परिवारको जीवनमा संस्कारको आधार दिन्छन्।

कुशलाई संरक्षण गरेर संस्कार जोगाइन्छ; पिताले दिएको संस्कार जोगाएर परिवार र समाजको मूल्य जोगाइन्छ।

त्यसैले यस औँसीमा—

कुशलाई श्रद्धापूर्वक ग्रहण गरौँ,

जीवित पितालाई प्रेमपूर्वक सम्मान गरौँ,

दिवंगत पितालाई श्रद्धापूर्वक सम्झौँ,

र पिताले दिएको असल संस्कारलाई आफ्नो जीवनमा निरन्तरता दिऔँ।

कुशे औँसीको मूल सन्देश

> **“कुश धर्मसंस्कारको पवित्र प्रतीक हो,  

> पिता जीवनसंस्कारको पवित्र आधार हुन्।  

> कुशको महत्त्व कर्ममा देखिन्छ,  

> पिताको महत्त्व सम्पूर्ण जीवनमा देखिन्छ।”**

सबै पिता–माताप्रति हार्दिक सम्मान।

दिवंगत पितृजनप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।

कुशे औँसीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।