सुमन तिमिल्सिना । नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित पाल्पा जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पर्यटकीय सम्भावनाले भरिपूर्ण जिल्ला हो। हिमाल, पहाड र तराईलाई जोड्ने भौगोलिक विशेषता बोकेको पाल्पा आफ्नो ऐतिहासिक महत्त्व, प्राकृतिक सुन्दरता र मौलिक संस्कृतिका कारण देशकै महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने क्षमता राख्छ। तर यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पाल्पालाई अपेक्षाअनुसार विकास गर्न किन सकिएको छैन भन्ने प्रश्न आज गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ।>
पाल्पाको विकास केवल सडक, पुल र भवन निर्माणमा सीमित हुनु हुँदैन। जिल्लाको ऐतिहासिक पहिचानको संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन, रोजगारी सिर्जना, कृषि आधुनिकीकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार तथा स्थानीय अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउन आवश्यक छ। विकास भनेको भौतिक संरचना निर्माण मात्र होइन, स्थानीय नागरिकको जीवनस्तरमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु पनि हो।>
पाल्पाको राजनीतिक इतिहासमा विभिन्न राजनीतिक दल, सामाजिक अगुवा र जनप्रतिनिधिहरूको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। लोकतन्त्र, संघीयता, स्थानीय विकास र नागरिक अधिकारका लागि भएका प्रयासहरूलाई सम्मान गर्नुपर्छ। विगतमा भएका सकारात्मक कामहरूको संरक्षण गर्दै कमजोरीबाट पाठ सिक्नु आजको आवश्यकता हो। तर अब पाल्पाको विकास केवल राजनीतिक भाषण, चुनावी प्रतिबद्धता र आश्वासनमा सीमित हुनु हुँदैन। जनताले अब परिणाम खोजिरहेका छन्। पुराना राजनीतिक दल हुन् वा नयाँ नेतृत्व, सबैले व्यक्तिगत स्वार्थ र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर जिल्लाको साझा विकासको एजेन्डामा काम गर्नुपर्छ।>
संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा स्थानीय सरकार जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। त्यसैले पाल्पाको समग्र विकासमा नगरपालिका प्रमुख, गाउँपालिका अध्यक्ष र वडा अध्यक्षहरूको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तानसेन नगरपालिकाका प्रमुखले ऐतिहासिक तानसेन बजारको मौलिकता संरक्षण, श्रीनगरडाँडाको पर्यटकीय विकास, रानीमहलसम्मको सहज यातायात, व्यवस्थित बजार, पार्किङ, खानेपानी, फोहोर व्यवस्थापन तथा आधुनिक सहरी पूर्वाधार विकासमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। तानसेनलाई ऐतिहासिक सम्पदा र आधुनिक सुविधाको सन्तुलित नमुना सहरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।>
त्यसैगरी रामपुर, रैनादेवी छहरा, रिब्दीकोट, बगनासकाली, माथागढी, तिनाउ, निस्दी र पूर्वखोला लगायतका स्थानीय तहले आ–आफ्नो क्षेत्रको सम्भावनाअनुसार विकास योजना बनाउनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, पशुपालन, घरेलु उद्योग, सडक सञ्जाल र रोजगारी सिर्जना गाउँपालिकाका प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ। गाउँपालिका अध्यक्षहरूले आफ्नो क्षेत्रको मौलिक पहिचान, प्राकृतिक स्रोत र आर्थिक सम्भावनालाई पहिचान गरी दीर्घकालीन विकास योजना कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। वडा अध्यक्षहरू पनि जनताको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने प्रतिनिधि भएकाले स्थानीय आवश्यकता पहिचान गर्ने, विकास बजेटको पारदर्शी उपयोग गर्ने, स्थानीय समस्या समाधान गर्ने र युवा, महिला, किसान तथा विपन्न समुदायलाई विकासको मूलधारमा ल्याउने जिम्मेवारीबाट विमुख हुनु हुँदैन।>
पाल्पाको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य श्रीनगरडाँडा जिल्लाको गौरव र प्राकृतिक पहिचान हो। यहाँबाट देखिने मनोरम हिमाली दृश्य, हरियाली र शान्त वातावरणले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्छ। श्रीनगरडाँडामा व्यवस्थित पार्क, दृश्यावलोकन स्थल, पैदलमार्ग, सरसफाइ, सूचना केन्द्र, खानपान तथा पर्यटकमैत्री पूर्वाधार विकास गर्न आवश्यक छ। यसलाई राष्ट्रियस्तरमा प्रचारप्रसार गर्न सके पाल्पाको पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना थपिन सक्छ।>
कालीगण्डकी नदीको किनारमा अवस्थित रानीमहल पाल्पाको मात्र नभई नेपालको महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदा हो। नेपालको ताजमहल भनेर चिनिने रानीमहललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन आवश्यक छ। रानीमहल पुग्ने सडक, यातायात, सुरक्षा, सरसफाइ, प्रकाश व्यवस्था, नदी किनारको संरक्षण र गुणस्तरीय पर्यटक सेवा विकास गर्नुपर्छ। रानीमहललाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्याकेजमा समावेश गर्न सके पाल्पाको आर्थिक गतिविधिमा ठूलो योगदान पुग्न सक्छ।>
रामपुर पाल्पाको महत्त्वपूर्ण आर्थिक तथा व्यापारिक केन्द्र हो। कालीगण्डकी नदी आसपासको क्षेत्र, कृषि उत्पादन र बढ्दो बजार विस्तारलाई व्यवस्थित योजनासँग जोड्नुपर्छ। रामपुरलाई कृषि, धार्मिक, प्राकृतिक तथा ग्रामीण पर्यटनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। व्यवस्थित बसपार्क, बजार व्यवस्थापन, कृषि सङ्कलन केन्द्र, शीतभण्डार र स्थानीय उत्पादनको बजारीकरणमा स्थानीय सरकारले प्राथमिकता दिनुपर्छ। रामपुरको आर्थिक सम्भावनालाई सही रूपमा उपयोग गर्न सके यसले जिल्लाकै समग्र अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छ।>
पाल्पाको भैरवस्थान धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य हो। यहाँ आउने भक्तजन तथा पर्यटकका लागि सडक, खानेपानी, शौचालय, आवास, पार्किङ र व्यवस्थित धार्मिक पर्यटन पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ। भैरवस्थानलाई अन्य पर्यटकीय गन्तव्यसँग जोडेर धार्मिक पर्यटनको विशेष मार्ग बनाउन सकिन्छ। धार्मिक पर्यटनबाट स्थानीय व्यवसाय, होटल, यातायात र साना उद्यमको विकासमा सहयोग पुग्न सक्छ।>
कालीगण्डकी क्षेत्रको रिडी धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। माघे सङ्क्रान्ति लगायतका धार्मिक अवसरमा यहाँ ठूलो सङ्ख्यामा श्रद्धालु आउने गर्छन्। रिडीको धार्मिक महत्त्वलाई संरक्षण गर्दै व्यवस्थित घाट, सरसफाइ, आवास, खानेपानी, सडक र बजार व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। रिडीलाई धार्मिक पर्यटनको राष्ट्रिय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी राम्दी क्षेत्रलाई पनि कालीगण्डकी करिडोरसँग जोडेर पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यहाँको प्राकृतिक वातावरण, नदी किनार र धार्मिक महत्त्वलाई संरक्षण गर्दै पर्यटकमैत्री पूर्वाधार निर्माण गर्न आवश्यक छ। रिडी, राम्दी, रामपुर र अन्य पर्यटकीय क्षेत्रलाई जोडेर एकीकृत पर्यटन मार्ग बनाउन सकिन्छ।>
पाल्पाका ग्रामीण बस्तीमा होमस्टे पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ। स्थानीय खानपान, मगर संस्कृति, नेवारी संस्कृति, मौलिक कला, परम्परा र ग्रामीण जीवनशैलीलाई पर्यटकसमक्ष प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। होमस्टे सञ्चालनका लागि स्थानीय युवालाई तालिम, सरसफाइ, आतिथ्य सत्कार, प्रचारप्रसार र आवश्यक आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। होमस्टे विकासले स्थानीय किसान, महिला समूह, युवा र साना व्यवसायीलाई प्रत्यक्ष आम्दानीको अवसर दिन सक्छ। यसले गाउँबाट हुने बसाइँसराइ कम गर्न र स्थानीय संस्कृतिको संरक्षण गर्नसमेत सहयोग पुर्याउँछ।>
पाल्पालाई समृद्ध बनाउन स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, निजी क्षेत्र, पर्यटन व्यवसायी, राजनीतिक दल र नागरिक समाजबीच सहकार्य आवश्यक छ। श्रीनगर, रानीमहल, रिडी, राम्दी, भैरवस्थान र रामपुरलाई जोड्ने एकीकृत पर्यटन मार्ग विकास गर्नुपर्छ। ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचारप्रसार गर्नुपर्छ। कृषि उत्पादनको बजारीकरण, आधुनिक कृषि प्रविधि, कृषि पर्यटन, स्थानीय उद्योग र घरेलु उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीका अवसर स्थानीय स्तरमै विस्तार गर्नुपर्छ। सडक, खानेपानी, ढल निकास, विद्युत्, इन्टरनेट र सार्वजनिक यातायातलाई व्यवस्थित बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।>
स्थानीय तहका विकास बजेट र योजनामा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिता सुनिश्चित हुनुपर्छ। विकासका योजना बनाउँदा राजनीतिक पहुँच र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा जनताको आवश्यकता र प्राथमिकतालाई आधार बनाउनुपर्छ। प्रत्येक स्थानीय तहले आफ्नो पाँचवर्षे विकास योजना स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्ने, वार्षिक प्रगतिको समीक्षा गर्ने र नागरिकलाई जवाफ दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। पाल्पामा लगानी भित्र्याउन निजी क्षेत्र, उद्योगी, व्यवसायी र गैरआवासीय नेपालीसँग सहकार्य गर्नु पनि आवश्यक छ।>
पाल्पा विकास हुन नसक्ने जिल्ला होइन। बरु सम्भावना भएर पनि त्यसलाई योजनाबद्ध रूपमा उपयोग गर्न नसकिएको जिल्ला हो। यहाँ प्राकृतिक सम्पदा छ, ऐतिहासिक पहिचान छ, धार्मिक गन्तव्य छन्, कृषि सम्भावना छ र पर्यटनको ठूलो अवसर छ। आवश्यक छ त केवल स्पष्ट दृष्टिकोण, सक्षम नेतृत्व, इमानदार प्रयास र दीर्घकालीन योजना। आजका मेयर, गाउँपालिका अध्यक्ष र वडा अध्यक्षहरूले आफ्नो कार्यकाललाई केवल राजनीतिक उपलब्धिका रूपमा होइन, पाल्पाको भविष्य निर्माण गर्ने ऐतिहासिक अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। चुनाव जित्नु मात्र सफलता होइन, जनताको जीवनस्तर सुधार्नु वास्तविक सफलता हो।>
अब पाल्पाका सबै स्थानीय तहले आ–आफ्नो क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई जिल्लाको समग्र विकासलाई साझा अभियान बनाउनुपर्छ। श्रीनगरको सुन्दरता, रानीमहलको इतिहास, रामपुरको आर्थिक सम्भावना, भैरवस्थानको धार्मिक महत्त्व, रिडी र राम्दीको सांस्कृतिक पहिचान तथा गाउँगाउँका होमस्टेको मौलिकतालाई एउटै पर्यटन सञ्जालमा जोड्न सकियो भने पाल्पा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य बन्न सक्छ।>
अन्ततः पाल्पाको विकास कुनै एक राजनीतिक दल, व्यक्ति वा स्थानीय तहको जिम्मेवारी मात्र होइन। यो सम्पूर्ण पाल्पालीको साझा सपना र साझा दायित्व हो। अब भाषणभन्दा परिणाम, आश्वासनभन्दा काम र राजनीतिक स्वार्थभन्दा जिल्लाको समृद्धिलाई प्राथमिकता दिने नेतृत्व आवश्यक छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण गर्दै पाल्पालाई समृद्ध, सुन्दर र आत्मनिर्भर बनाउने जिम्मेवारी आजको नेतृत्वको काँधमा छ।>>