दशरथ पाण्डेय पाल्पा ।

वर्तमानमा २०८३ सालको सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष प्रारम्भ भएको छ। नेपाली पात्रोअनुसार असोज ११ गते, आइतबार (सेप्टेम्बर २७, २०२६) बाट प्रतिपदा श्राद्ध सुरु भएको हो र असोज २४ गते (अक्टोबर १०) औँसीका दिन पितृ विसर्जन तथा सर्वपितृ औँसी परेको छ।

हिन्दू सनातन परम्परामा श्राद्ध केवल मृतकलाई सम्झने एउटा कर्मकाण्ड मात्र होइन। यो पूर्वजप्रतिको कृतज्ञता, पारिवारिक संस्कार, पितृऋणको स्मरण र आफ्नो वर्तमान जीवनप्रतिको जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने विशेष अवसर हो।

श्राद्ध शब्दको वास्तविक अर्थ

‘श्राद्ध’ शब्द ‘श्रद्धा’ बाट बनेको मानिन्छ। अर्थात् श्रद्धा, विश्वास, कृतज्ञता र विधिपूर्वक गरिने कर्म नै श्राद्ध हो।

शास्त्रीय परम्परामा भनिएको छ—

“श्रद्धया दीयते यत् तत् श्राद्धम्।”

अर्थात् श्रद्धापूर्वक प्रदान गरिएको कर्म वा अर्पण नै श्राद्ध हो।

त्यसैले श्राद्धको मूल्य केवल कति खर्च गरियो, कति मानिसलाई भोजन गराइयो वा कति ठूलो भोज गरियो भन्ने कुरामा हुँदैन। भावना, विधि, शुद्धता र कर्तव्यबोध यसको मूल आधार हुन्।

सोह्र श्राद्ध किन गरिन्छ ?

भाद्रपद/असोज कृष्णपक्षलाई सामान्यतः पितृपक्ष भनिन्छ। यस पक्षका विभिन्न तिथिमा दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा श्राद्ध, तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा छ।

२०८३ सालमा प्रतिपदादेखि औँसीसम्मका श्राद्ध तिथिहरू अघि बढ्दै असोज २४ गते सर्वपितृ औँसीका दिन पितृपक्ष समापन हुन्छ। ‘सोह्र श्राद्ध’ भनिए पनि तिथि क्षय वा वृद्धिका कारण व्यवहारमा श्राद्धका दिनहरूको गणना र क्रममा केही फरक पर्न सक्छ। त्यसैले आफ्नो परिवारको परम्परा तथा स्थानीय पञ्चाङ्गअनुसार तिथि निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ।

पितृऋण भनेको के हो ?

सनातन दर्शनले मानिसलाई केवल व्यक्तिगत अस्तित्वका रूपमा हेर्दैन। हामी जन्मिनुअघि धेरै पुस्ताले निर्माण गरेको संस्कार, परिवार, संस्कृति, ज्ञान, सम्पत्ति र सामाजिक संरचनाबाट लाभ लिन्छौँ।

त्यसैले शास्त्रीय चिन्तनमा देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋण जस्ता अवधारणा पाइन्छन्।

पितृऋण भन्नाले जन्म दिने पूर्वजप्रति कृतज्ञता, उनीहरूले दिएको संस्कारको सम्मान, परिवारको मर्यादा जोगाउनु, असल परम्परालाई निरन्तरता दिनु र आफ्ना सन्ततिलाई राम्रो संस्कार दिनुजस्ता कर्तव्यलाई बुझ्न सकिन्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा श्राद्ध मृतकका लागि मात्र होइन, जीवित पुस्तालाई आफ्नो जरा सम्झाउने संस्कार पनि हो।

तर्पणको शास्त्रीय र व्यवहारिक अर्थ

श्राद्धमा जल, तिल आदिबाट गरिने तर्पण अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

‘तृप्’ धातुबाट ‘तर्पण’ शब्द बनेको मानिन्छ, जसको भावार्थ तृप्त पार्नु वा सन्तुष्टि प्रदान गर्नु हो।

जल जीवनको आधार हो। त्यसैले जल अर्पण गर्नुको प्रतीकात्मक अर्थ—

“हामीले पाएको जीवन हाम्रो मात्र उपलब्धि होइन; यसमा हाम्रा पूर्वजहरूको योगदान पनि छ।”

भन्ने कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो।

आधुनिक दृष्टिले हेर्दा पनि पूर्वजको स्मरण, परिवारका सदस्यबीच भेटघाट, पुराना संस्कार र इतिहासको संरक्षण तथा भावनात्मक सम्बन्धको निरन्तरता श्राद्धका महत्वपूर्ण सामाजिक पक्ष हुन्।

पिण्डदानको अर्थ केवल चामलको डल्लो होइन

श्राद्धमा पकाएको चामल, तिल, घिउ आदिबाट पिण्ड बनाउने परम्परा छ।

पिण्डलाई शरीरको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। मानिसको शरीर अन्न, जल र प्रकृतिका विभिन्न तत्वबाट बनेको हुन्छ। त्यसैले पिण्डदानले शरीरको नश्वरता र जीवनचक्रको स्मरण गराउँछ।

जन्म, वृद्धि, वृद्धावस्था र मृत्युको चक्रलाई बुझ्नुपर्छ भन्ने दार्शनिक शिक्षा पनि यससँग जोडिएको छ।

त्यसैले पिण्डदानलाई केवल ‘मृत व्यक्तिलाई केही वस्तु पठाउने’ कर्मका रूपमा सीमित गर्नु भन्दा जीवन र मृत्युको शाश्वत सम्बन्ध बुझाउने संस्कारका रूपमा बुझ्नु बढी अर्थपूर्ण हुन्छ।

श्राद्धमा ब्राह्मण भोजन किन ?

श्राद्धमा योग्य ब्राह्मणलाई भोजन गराउने परम्परा छ। यसको एउटा शास्त्रीय पक्ष वेद, धर्म र संस्कारको संरक्षण गर्ने व्यक्तिप्रति सम्मान तथा दानसँग जोडिएको छ।

तर यसको अर्थ देखावटी भोज वा आर्थिक प्रदर्शन होइन।

श्राद्धको मूल भावना हो—आफूले प्राप्त गरेको सम्पत्तिबाट केही अंश धर्म, ज्ञान, सेवा र आवश्यक व्यक्तिको हितमा लगाउनु।

त्यसैले आजको समयमा पनि श्राद्ध गर्दा अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र खर्चभन्दा सत्पात्रलाई दान, अन्नदान, गौसेवा, विद्यार्थी सहयोग, वृद्धसेवा, असहायलाई सहयोग तथा धार्मिक–सामाजिक सेवामा योगदान गर्नु श्राद्धको भावनासँग जोड्न सकिन्छ।

जीवित आमाबुबाको सेवा नै सबैभन्दा ठूलो पितृधर्म

यहाँ एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ।

मृत पितृका नाममा ठूलो श्राद्ध गर्ने तर जीवित आमाबुबालाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति हाम्रो संस्कारको मर्मसँग मेल खाँदैन।

आमाबुबा जीवित हुनुहुन्छ भने उहाँहरूको सम्मान गर्नु, समय दिनु, स्वास्थ्यको ख्याल गर्नु, मीठो बोली बोल्नु, आवश्यक सहयोग गर्नु र उहाँहरूको अनुभव सुन्नु आफैँमा ठूलो पितृसेवा हो।

मृत्युपछि श्रद्धाञ्जलि दिनु आवश्यक संस्कार हो; तर जीवनभरि सेवा गर्नु अझ प्रत्यक्ष कर्तव्य हो।

त्यसैले सोह्र श्राद्धले हामीलाई एउटा प्रश्न सोध्छ—

“हामीले बितेका पितृलाई सम्झियौँ, तर जीवित पितृलाई कति सम्मान गरिरहेका छौँ?”

पितृको नाममा गरिने कर्म र सन्तानको चरित्र

श्राद्धको अर्को गहिरो पक्ष सन्तानको आचरण हो।

यदि हामीले पितृको नाममा श्राद्ध गर्छौँ तर व्यवहारमा झूट बोल्छौँ, अन्याय गर्छौँ, परिवारमा कलह गर्छौँ, वृद्धलाई अपमान गर्छौँ वा आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्छौँ भने श्राद्धको वास्तविक शिक्षाबाट हामी टाढा हुन्छौँ।

पूर्वजप्रति सच्चा सम्मान भनेको उहाँहरूले दिएको राम्रो संस्कारलाई आफ्नो आचरणमा उतार्नु पनि हो।

यस अर्थमा प्रत्येक सन्तानले सोह्र श्राद्धमा एउटा संकल्प गर्न सक्छ—

“मेरा पितृहरूले छोडेको राम्रो संस्कारलाई म जोगाउनेछु, नराम्रो परम्परा भए त्यसलाई सुधार्दै आगामी पुस्तालाई अझ राम्रो संस्कार दिनेछु।”

यही संकल्पले श्राद्धलाई केवल एक दिनको कर्मकाण्डबाट जीवनभरको संस्कारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

श्राद्धको वास्तविक सन्देश

सोह्र श्राद्ध केवल बितेका मानिसलाई सम्झने समय होइन। यो आफ्नो विगतसँग जोडिने, वर्तमानप्रति जिम्मेवार बन्ने र भविष्यका पुस्तालाई राम्रो संस्कार हस्तान्तरण गर्ने अवसर हो।

पितृको स्मरणले हामीलाई आफ्नो जरा सम्झाउँछ। तर्पणले कृतज्ञता सिकाउँछ। पिण्डदानले जीवनको नश्वरता सम्झाउँछ। दानले सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना जगाउँछ। र जीवित आमाबुबाको सेवाले संस्कारको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा उतार्छ।

अन्ततः श्राद्धको सार ठूलो खर्च, प्रदर्शन वा भोजमा होइन; श्रद्धा, कृतज्ञता, सदाचार, सेवा र कर्तव्यबोधमा निहित छ।

पूर्वजलाई सम्झनु भनेको केवल उनीहरूको नाममा कर्म गर्नु होइन, उनीहरूले दिएका असल मूल्य र संस्कारलाई आफ्नो जीवनमा निरन्तरता दिनु पनि हो। यही नै पितृप्रतिको सच्चा सम्मान र आगामी पुस्ताप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी हो।