भोटेकोशी अब नदी होइन ऊ एउटा अनन्त रोदन हो — हिमालयको छातीबाट निस्केको, युगौँको मौनता तोडेर आएको, मानव सभ्यतालाई एकै झट्कामा धुलोमा मिलाइदिएको रोदन । २०८३ भाद्र १० को बिहान, जब सूर्यले लाङटाङका चुचुरामा सुनौलो रँग छर्किरहेको थियो, त्यही क्षणमा ल्हेन्दे खोलाको गर्भबाट एउटा विशाल हिम–चट्टान र बरफको पहिरो खस्यो । पानी, बरफ, माटो, ढुङ्गा र लेदोको मिश्रित भेलले भोटेकोशीलाई प्रलयको अवतार बनायो । टिमुरे बजार एकै झट्कामा निलियो । स्याफ्रुबेसीको आवाज हरायो । बेत्रावतीको पुल भाँचियो । त्रिशूली बजारको व्यापारिक चहलपहल पानीमुनि गाडियो । त्यो बाढी तलतिर दौड्दै नुवाकोट, धादिङ, गोरखा हुँदै चितवनसम्म पुग्यो । हजारौँ घर उजाडिए । हजारौँ प्राण हराए । रसुवादेखि तल्लो तटीय क्षेत्रसम्मका किनारहरू आज उजाड छन्—नदीको छेउमा बाँकी रहेका ढुङ्गाहरूले मात्रै याद राखेका छन् कि यहाँ एकदिन मानिसहरू हाँसेका थिए, सपना देखेका थिए, भविष्य बुनेका थिए ।

किनार उजाडिएको छ । त्यो किनार जहाँ हिजोसम्म बालबालिकाहरू नदीको छालसँग खेल्थे, बुढाहरू घाम ताप्दै जीवनका कथा सुनाउँथे, आमाहरू धान रोपेर भविष्यको सपना देख्थे । आज त्यहाँ केवल मौनता छ । घरका भग्नावशेषहरू पानीले ल्याएको माटोमा गाडिएका छन् । एउटा सानो जुत्ता नदीको किनारमा अड्किएको छ—त्यसका मालिक अब कुनै पनि किनारमा छैनन् । एउटा भाँचिएको झ्याल, एउटा फ्याँकिएको किताब, एउटा पानीले भिजेको फोटो, एउटा टुक्रिएको चुलो... यी सबै वस्तुहरू अब केवल प्रमाण हुन् कि यहाँ जीवन थियो । जीवन जसलाई प्रकृतिले एकै क्षणमा फिर्ता लग्यो । एउटी आमाको आवाज अझै गुञ्जिरहेको जस्तो लाग्छ—“मेरो छोरो कहाँ छ ?” तर जवाफमा केवल नदीको गर्जन आउँछ । एउटा बुवाको हात अझै खोजीरहेको जस्तो लाग्छ—उसको छोरीको हात । तर पानीले सबै हात छुटाएको छ । उजाडिएका किनारहरूमा अब केवल हावा हिँड्छ, र त्यो हावाले पनि शोकको गीत गाउँछ ।

भविष्य रोइरहेको छ । ती आँखाहरू जो बाँचेका छन्, तर बाँच्न चाहँदैनन् । ती हातहरू जो आफ्ना प्रियजनहरूलाई खोजिरहेका छन्, तर पाउँदैनन् । ती आमाहरू जसको काख अब रित्तो छ । ती बुवाहरू जसको हातबाट छोराको हात छुट्यो । ती बालकहरू जो अब बाबु–आमाको अनुहार सम्झन सक्दैनन् । बेपत्ताको सूची लामो छ—नेपाली, विदेशी, पर्यटक, मजदुर, विद्यार्थी, सुरक्षाकर्मी । नदीले सबैलाई समान बनाएको छ । मृत्युमा जाति छैन, धर्म छैन, राष्ट्र छैन, उमेर छैन । केवल पानी छ, र पानीमुनि पुरिएका सपनाहरू छन् । एउटी युवतीको पढ्ने सपना पानीमुनि गाडियो । एउटा युवकको विदेश गएर परिवार पाल्ने सपना बग्यो । एउटा परिवारको नयाँ घर बनाउने सपना ढलियो । एउटा व्यापारीको व्यापार बढाउने सपना लेदोमा हरायो । जलविद्युत् आयोजनाहरू जसले देशलाई उज्यालो दिने थिए, आज उज्यालो नै निभेको छ । सडकहरू जसले दुई देशलाई जोड्थे, आज तोडिएका छन् । सीमापार व्यापार, पर्यटन, जीवनयापन—सबै एकै बाढीमा बगे । चार खर्ब रुपैयाँको क्षति भनिएको छ, तर के मूल्य लगाउन सकिन्छ ती आँसुको ? के मूल्य लगाउन सकिन्छ ती सपनाहरूको जुन कहिल्यै पूरा हुने छैनन् ? के मूल्य लगाउन सकिन्छ ती आमाको छातीको पीडाको जसले आफ्नो सन्तानलाई फेरि कहिल्यै देख्न पाउने छैन ?

यो महाविपत्ति केवल प्राकृतिक होइन । यो हाम्रो अहँकारको परिणाम हो । हिमाललाई हामीले केवल पर्यटन र जलविद्युतको स्रोत ठानेका थियौँ । जलवायु परिवर्तनले हिउँ पगालिरहेको छ, पर्माफ्रोस्ट कमजोर भइरहेको छ, तर हामी चेतनाको आँखा बन्द गरेर विकासको दौडमा दौडिरहेका थियौँ । नदीको किनारमा बस्ती बसाल्दा, ठूला आयोजना बनाउँदा, हामीले प्रकृतिसँगको सन्तुलन बिर्सेका थियौँ । हामीले हिमाललाई मात्रै “स्रोत” देख्यौँ, “माता” होइन । हामीले नदीलाई मात्रै “ऊर्जा” देख्यौँ, “जीवन” होइन । आज प्रकृतिले आफ्नो ऋण उठाएको छ—कठोर, निर्दयी, र पूर्ण रूपमा । यो बाढीले हामीलाई सम्झाएको छ कि मानव सभ्यता नदीको छालझैँ क्षणिक छ । प्रकृति महासागर हो, हामी त्यसमा तैरिरहेका साना डुङ्गा मात्र हौँ । जबसम्म हामी यो सत्य स्वीकार गर्दैनौँ, तबसम्म हरेक बाढी हाम्रो लागि नयाँ प्रलय बनिरहनेछ ।

यो घटना मानव अस्तित्वको गहिरो प्रश्न हो । जीवन के हो ? मृत्यु के हो ? सपना के हो ? हामी जन्मन्छौँ, सपना देख्छौँ, निर्माण गर्छौँ, र एकदिन प्रकृतिले सबै फिर्ता लिन्छ । भोटेकोशीको यो प्रलयले हामीलाई बुद्धको मूल सत्य सम्झाएको छ—अनित्य । सबै कुरा अनित्य छ । घर अनित्य छ, सम्पत्ति अनित्य छ, सम्बन्ध अनित्य छ, र अन्त्यमा हामी आफैँ अनित्य छौँ । तर यो अनित्यतालाई स्वीकार गर्न हामी तयार छैनौँ । हामी स्थायित्वको भ्रममा बाँच्छौँ । ठूला बाँध बनाउँछौँ, ठूला सडक बनाउँछौँ, ठूला सपना बुन्छौँ, तर प्रकृतिलाई बिर्सिन्छौँ । आज प्रकृतिले हामीलाई झकझक्याएको छ । उजाडिएका किनारहरू हाम्रो अहँकारको ऐना हुन् । रोइरहेको भविष्य हाम्रो अज्ञानताको परिणाम हो । पानीमुनि पुरिएका सपनाहरू हाम्रो गलत प्राथमिकताको मूल्य हुन् ।

यो महाविपत्तिले हाम्रो विकास मोडेलमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । के विकास भनेको केवल कँक्रिट र स्टिल हो ? के प्रगति भनेको केवल जलविद्युत् र व्यापार हो ? के हामी प्रकृतिलाई जित्न सक्छौँ ? इतिहासले बारम्बार देखाएको छ—प्रकृतिलाई जित्न खोज्नेहरू प्रकृतिबाट पराजित हुन्छन् । भोटेकोशीले हामीलाई सिकाएको छ कि दिगो विकास भनेको प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व हो, प्रकृतिको दोहन होइन । हिमालको रक्षा, नदीको सम्मान, चेतनाको जागरण—यी बिना कुनै पनि पुनर्निर्माण अधुरो हुनेछ । हामीले अब नयाँ बाटो रोज्नुपर्छ । बस्तीहरू सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्छ । पूर्वचेतावनी प्रणाली मजबुत बनाउनुपर्छ । जलवायु परिवर्तनको सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग बढाउनुपर्छ । तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—हामीले आफ्नो हृदय परिवर्तन गर्नुपर्छ । प्रकृतिप्रति श्रद्धा जगाउनुपर्छ । अनियन्त्रित विकासको सट्टा सन्तुलित जीवन रोज्नुपर्छ ।

उजाडिएका किनारहरूमा बसेर हेर्दा, एउटा गहिरो पीडा महसुस हुन्छ । त्यहाँ अझै पनि केही अवशेषहरू छन्—एउटा भाँचिएको मूर्ति, एउटा फ्याँकिएको पाना, एउटा पानीले बगाएको खेलौना । यी वस्तुहरूले बोल्छन् । तिनीहरू भन्छन्—“हामी यहाँ थियौँ । हामीले हाँसेका थियौँ । हामीले सपना देखेका थियौँ ।” तर अब तिनीहरू मौन छन् । नदीले तिनीहरूको आवाज लगेको छ । भविष्य रोइरहेको छ किनभने ती सपनाहरू अब कहिल्यै पूरा हुने छैनन् । पानीमुनि पुरिएका सपनाहरूले हामीलाई सम्झाउँछन् कि जीवन कति नाजुक छ । एउटा क्षणमा सबै हराउन सक्छ । एउटा छालमा सबै बग्न सक्छ । त्यसैले हामीले बाँच्दा बाँच्नुपर्छ । प्रेम गर्दा प्रेम गर्नुपर्छ । सपना देख्दा सपना देख्नुपर्छ—तर प्रकृतिसँग मिलेर ।

अब उजाडिएका किनारहरूलाई फेरि बसाउने हो भने, हामीले पहिले आफ्नो हृदय बसाउनुपर्छ । भविष्यलाई रोएको अवस्थाबाट उठाउने हो भने, हामीले सपनाहरूलाई पानीमुनिबाट निकाल्नुपर्छ—नयाँ सपना, दिगो सपना, प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्ने सपना । हिमालको रक्षा, नदीको सम्मान, चेतनाको जागरण—यी बिना कुनै पनि पुनर्निर्माण अधुरो हुनेछ । हामी उजाडिएका किनारहरूमा बसेर रोऔँ । तर रोएर मात्र नबसौ किनकि पानीमुनि पुरिएका सपनाहरूलाई फेरि जगाउने एकमात्र तरिका हो—जीवितहरूको हृदयमा नयाँ सपना रोप्नु । अन्यथा, भोटेकोशीको यो रोदन इतिहासको पानामा मात्र होइन, हाम्रो आत्माको गहिराइमा सधैँ गुञ्जिरहनेछ ।

भोटेकोशी आज पनि बगिरहेको छ । तर उसको आवाज फेरिएको छ । पहिलेको मधुर कलकल अब केवल शोकको गुनगुन हो । किनार उजाड छन् । भविष्य रुँदै छ । सपनाहरू पानीमुनि गाडिएका छन् । यो महाविपत्तिले हामीलाई एउटा कालजयी सत्य सम्झाएको छ—मानव जीवन नदीको छालझैँ क्षणिक छ । प्रकृति महासागर हो, हामी त्यसमा तैरिरहेका साना डुङ्गा मात्र हौँ । जबसम्म हामी यो सत्य स्वीकार गर्दैनौँ, तबसम्म हरेक बाढी हाम्रो लागि नयाँ प्रलय बनिरहनेछ । यो रोदनलाई पाठ बनाऔँ । यो पीडालाई प्रेरणा बनाऔँ । यो उजाडलाई नयाँ जीवनको बीउ बनाऔँ । किनकि सपनाहरू पानीमुनि पुरिए पनि, हामी जीवित छौँ । र जीवितहरूले नयाँ सपना देख्न सक्छन्—यदि हामी चाह्यौँ भने ।

मृत्यु अन्त्य होइन, रूपान्तरण हो । शरीर पानीमा मिसियो, तर आत्मा कहाँ गयो ? सपनाहरू पानीमुनि पुरिए, तर के ती सपनाहरू पूर्ण रूपमा मरे ? हुनसक्छ तिनीहरू नदीको गर्भमा नयाँ रूप लिएर बाँचेका छन् । हुनसक्छ भोटेकोशीको पानी अब ती सपनाहरूको आँसु बनेर बगिरहेको छ । हुनसक्छ उजाडिएका किनारहरूमा एकदिन नयाँ बस्ती बस्नेछ, नयाँ सपना फुल्नेछ । तर त्यसका लागि हामीले पहिले यो पीडालाई आत्मसात गर्नुपर्छ । यो रोदनलाई हृदयमा राख्नुपर्छ । यो उजाडलाई बिर्सनु हुँदैन । किनकि बिर्सिएको पीडा फेरि दोहोरिन्छ । याद राखिएको पीडा भने चेतना बन्छ ।

ती सबै आत्माहरूलाई जसलाई भोटेकोशीले लग्यो । ती आमाहरूलाई जसको काख रित्तो भयो । ती बालकहरूलाई जसले आफ्ना अभिभावक गुमाए । ती युवायुवतीहरूलाई जसका सपना अधुरा रह्यो । र ती किनारहरूलाई जुन आज उजाड छन् । आओ, हामी सबै मिलेर प्रतिज्ञा गरौँ—अबदेखि प्रकृतिसँग युद्ध होइन, मित्रता गर्नेछौँ । विकासको नाममा विनाश होइन, सन्तुलन खोज्नेछौँ । सपनाहरू पानीमुनि पुरिन दिनेछैनौँ । भविष्यलाई रुन दिनेछैनौँ । किनारहरूलाई उजाड हुन दिनेछैनौँ किनकि हामी बाँचेका छौँ । र बाँचेकाहरूको कर्तव्य हो—मरेकाहरूको सपनालाई जीवित राख्नु ।

भोटेकोशी बगिरहोस् । तर अब उसको पानीले केवल माटो होइन, हाम्रो चेतना पनि बगाओस् । उजाडिएका किनारहरू एकदिन फेरि हरियालीले भरिऊन् । रोइरहेको भविष्य एकदिन हाँसोस । पानीमुनि पुरिएका सपनाहरू एकदिन नयाँ रूपमा फुल्नून् । यही हो हाम्रो प्रार्थना । यही हो हाम्रो प्रतिज्ञा ।