प्रचण्ड
गाउँपालिका
माओवादी केन्द्र
एमाले
कम्युनिष्ट आन्दोलन
कार्यान्वयन
विश्वकर्मा पूजा नजिकिँदा हाम्रो समाजमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउन आवश्यक छ—
विश्वकर्मा को हुन्?
के विश्वकर्मा केवल कुनै एउटा जात, थर वा समुदायका देवता हुन्?
शास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा यसको उत्तर होइन।
विश्वकर्मा मूलतः सृजनशीलता, शिल्प, निर्माण, वास्तु, प्रविधि, दक्षता र कर्मको गरिमासँग सम्बन्धित व्यापक दैवी प्रतीक हुन्।
यसैले विश्वकर्मा पूजालाई कुनै एउटा जात वा थरको पर्वमा सीमित गर्नु यसको वैदिक तथा दार्शनिक व्यापकतालाई संकुचित गर्नु हो।
विश्वकर्मा त्यो चेतना हो, जसले अव्यवस्थित वस्तुलाई व्यवस्थित बनाउँछ, कल्पनालाई निर्माणमा बदल्छ र श्रमलाई उपयोगी सृजनामा रूपान्तरण गर्छ।
“विश्वकर्मा” कुनै जातको नाम होइन
आजको सामाजिक प्रयोगमा “विश्वकर्मा” शब्द कतिपय अवस्थामा एउटा जातीय पहिचान वा थरका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ। त्यसको आफ्नै ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्व छ।
तर वैदिक ‘विश्वकर्मन्’ अवधारणा र आधुनिक जातीय थरलाई एउटै अर्थमा राख्नु शास्त्रीय रूपमा उचित हुँदैन।
ऋग्वेदको विश्वकर्मा सूक्तमा विश्वकर्मालाई विराट् सृष्टिको रचनात्मक शक्तिसँग सम्बन्धित गरेर प्रश्न र स्तुति गरिएको छ।
त्यसैले—
विश्वकर्मा = एउटा जात मात्र होइन बरु,
विश्वकर्मा = सृजनाको आदर्श, शिल्पको चेतना,
कर्मको कौशल
र निर्माणको दैवी प्रतीक।
यही कारणले विश्वकर्मा पूजाको वास्तविक सन्देश कुनै एउटा समुदायभन्दा धेरै व्यापक छ।
शास्त्रमा वर्ण : गुण र कर्मको आधार
यस विषयमा सबैभन्दा बढी उद्धृत गरिने शास्त्रीय प्रमाण भगवद्गीता ४.१३ हो—
“चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं
गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां
विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥”
यसको सरल भावार्थ—
चार प्रकारको सामाजिक दायित्व वा वर्ण–विभाजन गुण र कर्मका आधारमा गरिएको हो।
यहाँ विशेष ध्यान दिनुपर्ने शब्द हो—
“गुण–कर्म–विभागशः”
अर्थात् मानिसको स्वभाव, क्षमता, प्रवृत्ति र कर्म/कर्तव्यका आधारमा सामाजिक भूमिका विभाजनको विचार प्रस्तुत गरिएको छ। गीता ४.१३ को मूल पाठ र विभिन्न भाष्यमा यही “गुण–कर्म” विभाजन स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
यसलाई आजको भाषामा बुझ्दा—
मानिसले के गर्छ?
उसको स्वभाव कस्तो छ?
उसमा कुन प्रकारको क्षमता छ?
उसले समाजका लागि कुन भूमिका निर्वाह गर्छ?
यी प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छन्।
वर्ण र जात : एउटै कुरा होइन
हाम्रो समाजमा वर्ण, जाति, जात र थर शब्दहरू धेरैपटक एउटै अर्थमा प्रयोग गरिन्छन्। तर ऐतिहासिक र शास्त्रीय अध्ययनमा यी शब्दहरूलाई सधैं समानार्थी मान्न मिल्दैन।
वर्ण मूलतः व्यापक सामाजिक–धार्मिक वर्गीकरणसँग सम्बन्धित अवधारणा हो।
जाति (जात) भने इतिहासक्रममा अनेक स्थानीय, पेशागत, वंशगत र सामाजिक समूहको रूपमा विकसित भएको जटिल सामाजिक संरचना हो।
थर भने परिवार वा वंशसँग जोडिएको पहिचान हो।
त्यसैले कुनै व्यक्तिको थर हेरेर मात्र उसको ज्ञान, चरित्र, क्षमता वा आध्यात्मिक योग्यता निर्धारण गर्नु शास्त्रीय दृष्टिले अत्यन्त कमजोर निष्कर्ष हुन्छ।
“ब्राह्मण” हुनु भनेको केवल जन्म हो?
शास्त्रीय परम्पराभित्र यस विषयमा अत्यन्त महत्वपूर्ण बहस पाइन्छ।
भगवद्गीताको अठारौँ अध्यायमा भगवान् कृष्णले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रका कर्मलाई उनीहरूको स्वभावजन्य गुणसँग जोडेर वर्णन गर्नुहुन्छ।
“शमो दमस्तपः शौचं
क्षान्तिरार्जवमेव च।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं
ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥”
अर्थात् शम, दम, तप, शौच, क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान तथा आस्तिक भाव आदि ब्राह्मणका स्वभावजन्य कर्मका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
यसको गम्भीर सन्देश के हो भने—
ब्राह्मणत्व केवल बाहिरी पहिचान होइन; ज्ञान, संयम, सत्य, शुद्धता र सदाचारको जीवन पनि हो।
त्यसैगरी क्षात्रधर्ममा शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, दानशीलता र नेतृत्वजस्ता गुण वर्णन गरिएका छन्।
वैश्य कर्ममा कृषि, गोपालन र व्यापारको उल्लेख आउँछ।
शूद्र कर्ममा सेवा–सम्बन्धी भूमिका उल्लेख गरिएको छ।
यसलाई केवल “उच्च र निम्न” को सामाजिक सीढी बनाएर पढ्दा गीता–दर्शनको गुण र कर्तव्यको पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छ।
महाभारतको अझ गम्भीर प्रश्न
महाभारतमा पनि जन्म र आचरणको सम्बन्धबारे महत्वपूर्ण संवाद पाइन्छ।
एक प्रसिद्ध श्लोकमा भनिएको छ—
“न वै शूद्रो भवेत् शूद्रो
ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः।”
यसको भावार्थलाई सरल रूपमा लिँदा—
केवल जन्मकै आधारमा को शूद्र र को ब्राह्मण भन्ने प्रश्न पर्याप्त हुँदैन; मानिसको आचरण र गुणलाई पनि हेर्नुपर्छ।
यस प्रकारका महाभारतीय प्रसङ्गहरूले जन्म, आचरण, संस्कार र गुणबीचको सम्बन्धलाई जटिल ढङ्गले प्रस्तुत गर्छन्। त्यसैले “शास्त्रमा जन्मको कुनै चर्चा नै छैन” भन्नु पनि सही हुँदैन; तर “मानिसको मूल्य केवल जन्मले निर्धारण हुन्छ” भन्नु पनि सम्पूर्ण शास्त्रीय परम्पराको न्यायोचित प्रतिनिधित्व होइन।
विश्वकर्मा पूजाको सन्दर्भमा यसको अर्थ के?
यही ठाउँमा विश्वकर्मा पूजाको वास्तविक सामाजिक दर्शन सुरु हुन्छ।
यदि विश्वकर्मा = शिल्प, निर्माण, दक्षता र कर्मको प्रतीक हुन् भने,
विश्वकर्मा पूजा गर्ने मानिसले अरूको कर्मलाई तुच्छ ठान्नु कसरी उचित हुन्छ?
एउटा घर बनाउन—
इन्जिनियर चाहिन्छ।
नक्सा चाहिन्छ।
मिस्त्री चाहिन्छ।
बढई चाहिन्छ।
लोहार चाहिन्छ।
इलेक्ट्रिसियन चाहिन्छ।
प्लम्बर चाहिन्छ।
रंगकर्मी चाहिन्छ।
श्रमिक चाहिन्छ।
सबैको काम फरक छ, तर निर्माणको लक्ष्य एउटै छ।
त्यसैले काम फरक हुनु र मानिसको मानवीय मूल्य फरक हुनु एउटै कुरा होइन।
हातको श्रम र बुद्धिको श्रम
हाम्रो सामाजिक इतिहासमा एउटा गम्भीर समस्या देखिन्छ—कहिलेकाहीँ हातले गर्ने श्रमलाई बुद्धिले गर्ने श्रमभन्दा निम्न ठान्ने प्रवृत्ति।
तर विचार गरौँ—
नक्सा बनाउने हातले होइन, बुद्धिले काम गर्यो।
तर त्यो नक्सालाई भवनमा बदल्ने श्रमिकको हातबिना नक्सा कागजमै रहन्छ।
मेसिन डिजाइन गर्ने इन्जिनियर आवश्यक छ।
तर त्यसलाई निर्माण गर्ने प्राविधिक पनि आवश्यक छ।
औजार बनाउने शिल्पी आवश्यक छ।
त्यो औजार प्रयोग गर्ने कारीगर पनि आवश्यक छ।
त्यसैले विश्वकर्मा पूज
